Persê ma o yewin; çirê cenekî dîrokî de çînê û cayê xo nêgenê? Qe ceneke şer nêkerdo rêxistinî nêkerdo? Her tim mêrde leheng qehreman o.
Lehengîya merdeyî zilm a. Yanê esto çîno heme çî merde kerdo dîrokî de (Ana nuseno dîrokê pergalî)
Însanî lêkolîn nêkenê raştîye xoza, dîrok, ceneke nêzanê se eno qebehatê înan nîyo. Çimî ma xapnenê dibistananê xo de heşê ma cemidnenê.
Semedê ma nêrê xapnayişsemedê ma dîroko raşt nas bikerê, Rayverê Şarê Kurd ma rî belkî zî semedê dinyayî zî rayîreke dîyo analîz viraşto raştîye ceneke rastîye pergalî rastîyê însanî nîane ma da.
Eno çax de Rayverê ma zensiteke da destê ma en zanist zî jineolojî ya.
Jîn hem jînek (cenek) û jîyan ya nê xozayî cuyayiş o. Yanê vatê îne eynî cade xo bes keno. Ceken û jîyan xozayê yanê weriştox ê. Jîn+lojî/zanist=jineolojî yanê zanistê jineke. Heya ewro yewî ceneke bi. Ratî nêda o naskerdin. Fîlozofê kanî Arîstotales, Jena Bodîn, Descartes, Platon, Habes ûsb… hertim mêrde biaqil, cenekî zayif, kêmî dîyê. Zanistî temamî bi heşê mêrda xo viraştê û bi pergalî no hawayî şoxilnenê. Ganî ewro ewilî ma cenekê birastî nasbikerê. Eno nas bi jineolojî de xorîbîyişî beno.
Rayberê Şarê Kurd vano: “Xozayî ya ceneke heya nêro ronşinkerdişî xozaya civatî temamî do tarî de bimano.” Ancî; ‘Dîrokê ceneke koletî name o nuşnayiş, dîrokê azadîyî se hêvîya nusnayişî yo.’ Yanê ganî ma zansito erîl boncê hesap û zanistê ke sosyal û xoza veradê. Dinyay de zansitê zaf ê la enî zanistî de tayî cenekî estê. Heşê a cenekan zî heşê merdeyine o. Jineolojî de ma vat: “Ma zanistê civatî xozayine demokratîk wazenê ke weraznê. Zansitêcivatî ankayin bi merkeza Ewropa yeno şoxilnayiş. Yanî oca zerê pergalo kapîtalîstî de virazyaya û xozaya xo zî bi kirde û çî ra girêdayê wazenê û genê. Zanayê merkeza Ewropayî bi gerdûnî genê destan. Zanayê peynî de mendê qewirnenêy.”
Vernîya dewlete de civakî varnîyê merde de ceneke kenê kirde.
Yanê pergalo ankayin yeno meşrûkerdene. Jineolojî; hemverê pergalo kapîtalîs hemverêzanista leteyin zanista gerdûyin de ya. Jîneoljî yew zanisteke îdeolojîye şoreşî û çalkîyê verazno.
Marksîst vanê: “Gava civat azad bi ceneke zî do azad bibo.” Ferqê ma yanê Rayverê Şarê kurd neyî ra; ‘haya ceneka azad nêbo se civat zî azd nêbeno.’ Gamake cenek azad nêbo se cenek zî azad nêbeno.’ Yanê gama ke xozaya cenekî azad bibo, ey demî de do şaşitî zî nêbê.
Dîrok te heya ewro ceneke aborî de civatkî, sîyasal, haşidî cayê xo giroto. Eno het akerdiş zî leteke jineolojîyî yo. Yanê çîyo destê ma ra bêro ma bikerê. Ewlîlî xo, ceneke ansbikerê, têkilîyê ya û xozayî bizanê û roşn bikerê. Kamco dem de kanco rewşî de bîy ganî ma bizanimê. Nasbikerê caneke çiçax bîya kole. Kînga azad bîya kînga veraşto kînga welidyaya bîya gonî ma heme bivejê orte.
Arkeolojî, antropolojî, zefanî dîrok kena yo. Û çîyo dîyo gorê heşê xo yê mêrdeyine erîl analîz kerdo. Ganî ma ze ko Rayverê Şarê kurd vano: “Gereke ma xo bi xo arkeoloxê xo, antropoloxê xo bivirazê.”
Ma rastîye xo bixo bikolê û vecnê orte.
SEÇÎL BOZKUŞ / Zîndana Tipa M a Êlihî