Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî 18’ê nîsana 1992 ra nika seba ziwanê kurdî babetê edebîyat û dîroka kurdî de xebatan kena. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî, Tirkîya de astengîya qanûnan ser xebatê xo nêçare statuya komele reyde kena la esil mîsyonê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî warê kurdolojî de zey akademîyêkî kerdişê xebatan a. Enstîtu, taybetî dijî polîtîkayê dewleta tirkî yê înkar û asîmîlasyonî de xebat kena û averberdişê ziwanê kurdî ser zî xebatê muhîm kena.
Enstîtu seba lazimîya komelê kurdî, hetanê nika di ferhengê gird, bi ziwanê kurdî-tirkî, tirkî-kurdî, ferhengo qama orte, pirtûkê gramerî, setê musnayoxê ziwanî, heqê dîrok û edebîyatî ya kurdî ser 50 beran weşan kerda. Hetê nê xebatan de binê banê enstîtu de Kovara Zendî zî yena weşênayîş.
Enstîtuya kurdî hetê xebatê meteryalan; bi seyan konferans, sempozyum, semîner û panel organîze kerda û çarçiweya atolyeya ziwanî de bi seyan kesî ziwanê dayîka xo musayî. Serrgêra sazbîyayîşê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî û xoverdayîşê kurdan ê seba ziwanî ser endamê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî Şefîk Beyaz qise kerd.
Dijî polîtîkayê
Endamê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî Şefîk Beyaz aşkera kerd ke dijî polîtîkayê astengîya qanûnê dewleta tirkî Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî dest pê xebatê xo bi statuya komele kerd la esil mîsyonê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolî zey akademîyêk bî û wina vat: “Enstîtu taybetî dijî polîtîkayê înkar û asîmîlasyonî de xebatan kena û averberdişê ziwanê kurdî ser warê edebîyat û dîroka kurdî de zî xebatê muhîm kerda. Çiqas bi zerrîya ma zî nêbo zî zaf berî ameyî xelqkerdiş û çalakîyî ameyî viraştiş. Xebatê enstutî taybetê ziwanê ser î, çimkî raştîya enstîtu na ya. Çarçiweya na raştî zî enstîtu seba lazimîya komelê kurdî, hetanê nika di ferhengê gird, pirtûkê gramerî, setê musnayoxê ziwanî weşênayî. Enstîtuya kurdî hetê xebatê meteryalan, bi seyan konferans, sempozyum, semîner û panel organîze kerda û çarçiweya atolyeya ziwanî bi seyan kesî zî ziwanê dayîka xo musayî.”
Polîtîkayê astengî
Endamê Enstutîya Kurdî ya Stenbolî Beyaz vat ke raştîyêke esta, pergalê dewlete verba ziwanê kurdî polîtîkayê astengîvetişî kena la dijî na polîtîkaya dewlete zî Enstîtu qet raşteyê xo ra fek veranêda û seba averşîyayîşê ziwanê kurdî xebat kerd û kena zî û wina dewam kerd: “Dewleta tirkî çi heyf ke hema zî ziwanê kurdî, zey ziwanêkî qebul nêkena û no ser zî nêwazena mîyanê şarî de kurdî aver şêra û xo newe ra xelq bikera. Seba astengîvetişî, destê dewlete ra çi yena se kena. Tewr peynî wendegehan de kurdî zey dersêko weçînaye ame kerdiş. Bi awayeke dewlete vana ke min no îmkanî dayo ke ziwanê kurdî zî bêro musayîş û newe ra bêro xelqkerdiş la rewşe ona nîyo. Raştîya ziwanê kurdî û komelê kurdî mîyanê yewbînan de yî. No zî çîyo hetanê komelê kurdî wayîrê statuyêko fermî nêbo, ziwanê kurdî nêeşkeno astêkî ya zî bibo wayîrê statuyêkî. Nê di raştî yewbînan ra girêdaye yî.”
Xoseriya demokratîk
Beyaz bal ant ser bi hêzê şarî akerdişê wendegehan û wina domna: “Helwdayîşê şarê kurdî, hewladayîşêko hêja yo la raştîyêk esta çiqas komelê kurdî no hewldayîşî bikerî û wendegehê xo biakerî û perwerde bivînî zî, no hetanê nuqteyêkî serkewt beno. Belê no hewldayîşêko weş o labelê netîce bi na awayî nîna girewtiş. Hetanî ke dewlete ziwanê kurdî bi awayêkî fermî qebul nêkera, nêbena. Ganî çiqas dem zî bigêro no waştiş dewlete ser o bêro ferzkerdiş. Eke statuya kurdan biba û cayê ke kurdî cuyenî de xo bi xo îdare bikerî, na statu ya. Bi na statu û fermîyetî şarê kurdî eşkeno ziwanê heme waran de zey fermî bido qebulkerdiş. Hetta ziwanê kurdî bibo zey ziwanêkî sereke û dewlete bêçare seba averşîyayîşê ziwanê kurdî zey Katalonya teşvîkan bida. Êdî kesê ke debaraxokerdişî rê nêçare bimano do kurdî bimuso.”
Beyaz bal ant ser xoverdayîşê xorayîrberdişan û wina peynî kerd: “Ziwanê dayîke reyde perwerde, girêdayeyê xoverdayîşî yo, xoverdayîşê sîyasî ra girêdaye yo. Nika hewldayîşê xobixoîdarekerdiş û serewedarnayîşê xoserî yeno dayîş, no serewedarnayîşî zî zey şitê dayike şarê kurdî ra helal o û xoverdayîşê şarê kurdî zî meşru yo. Kurdî çiqas aver şîrî û gameke bierzî do no demî çarenuşteyê ziwanê kurdî zî ona dîyar bibo.”
Kurdî do statuya ziwanê kêmarî qebul nêkerî
Beyaz ciresna ke nêmumkin o ke ziwanê kurdî sey ziwanê kêmarî bêro qebulkerdiş, çimkî Tirkîya de şarê kêmarî zey ermenî, suryanî, cihû û sewbî şarî yenî qebulkerdiş û wina domna: “Kêmaran sifte zey kêfweş bîyî ke ziwanê înan zey ziwanê kêmar ameyo şinasnayîş labelê peynî bi na polîtîka ziwanê kêmaran têk şî. No ser zî ganî seba ziwanê kurdî, statuya kêmarî nîro qebulkerdiş û çimkî no kayê dewleta tirkî yo. Ganî statuya kurdî û şarê kurdî pîya bêrî şîrovekerdiş, goreyê ci gamî bêrî eştiş. Çiqas dewlet ziwanê kurdî, ziwanê weçînaye qebul kerd zî ma dîyî ke raştî ona nîya. Çi mamosteyê kurdî estbî çi zî tayînê înan ameybî kerdiş. Demo ke domanê kurdan şîyî wendegehan ziwanê kurdî bi weçîne la hetê dewlete destûr nêame dayîş. Ma nê pratîk û polîtîkayê dewlete dîyî.”
LÊL AMED / AMED