Ziwan tekane şahido zîndî/giyan yê neteweyan o. Her ziwan bi şarê xo û her şar zî bi ziwanê xo yeno naskerdiş. Ziwan ravêreyîya bi des hezaran serran de virazîyayo û bi goreyê cuye, corafya, têkilî û hewceyîyanê şaran, teşe giroto. Ziwan esteyêko civatî û gîyan o. Bi averşîyiş û vuryayişê civatî dir, aver şino, vuryeno, zengîn beno.
Bi goreyê ziwanzanan seba virazîyayişê ziwanêkê bi qeydeyî, hezar serre hewce ya. Dayiş û girotişê mabenê şaran, ziwan de zî pêk yenê. Ziwanî yewbînî ra çekûyan genê û bi goreyê qeydeyanê xo, xo de bi ca kenê. Coka riyê dinya de çendêke zengîn û averkewte beno wa bibo, ziwanêko yewpere/homojen çîn yo. Tasnîfkerdena ziwanan de, çekûyî nê qeydey esas ê. Ziwanî yewbînan ra qeydeyan nêgenê û finaka na rewşe zî çîn ya.
Didi awayê bikarardişê ziwanan est ê. Awayê bikarardişê fekînî yê rojeyînî û awayê nûştekî. Awayê bikarardişê rojeyînî de tenê yew armanc/mexsed est o, o zî yew bînî serrewextkerdiş o. Seba ke mexsedo yewîn, yew bînî serrewextkerdiş o, qeydey rêza diyine de yê. Seba rihetîye carna (ge-ge) çekûy kilm benê, carna derg benê, ge-ge kertî ca vuryenê, ge-ge tîpî vuryenê, carna tay tîpî kewenê. Na seba heme ziwanan, wina ya.
Ziwanan de sebebê estbîyişê fek û zarawayan, ziwano rojeyîn o. Ziwanê nûştişî bi tîp û qeydeyan o. Tîp û qeydey bi goreyê kesan an zî hereme nêvuryenê. Her kes bi heman tîpan û qeydeyan nûseno. Ziwanê nûştekî de fek yan zî zaraway çîn yê. Têkilîya ziwan û zarawayan (awayê zarî) zî na çarçova de ya. Bê îstîsna her ziwanî de zaraway est ê. Heke nê zaraway bi awyêko cografî yewbînî ra zaf dûrî bikewê, şikenê bibê ziwanêko xoser zî.
Kirdkîye/Kurdiye wayir panc zarawayê girdan û xeylê fekan a.Rewşa Şarê Kurdî ya sîyasî û cografî, hetê her kesî ra yena zanayiş. Seba ke na rewşê bi no awa dewam bikero, polîtîkayê senînî ameyê ramitiş û nika, na deqaye de zî senî yenê ramitene, melûmê her kesî yê.Seba domnayişê rewşa kurdan ya estî, heme awayê înkar, îmha û çinêkerdişî ameyê pêkardiş.Perçekerdiş û çinêkerdene, raybaza tewir sereke ya. Nika Tirkîya de perçekerdiş, meseleya zazakî ser ra, bi destê tay maşikan yena germinkerdene.
Kirmanckî (kirdkî/dimilkî/zazakî) zarawaya yan ziwan a? Zazayî kurdê yan nê? No nîqaş rewşa Serdemê Mîyanênî ke keşîşanê Xaçparêzan nîqaşê “melayîketê nerî yan makî” anena vîrê mîn. Ziwan pêkameyoko civatî yo. Nîqaşê ser ziwanî zî gere bi goreyê zanistanê/îlmanê civatî tarîx, civatnasî, lengûîstîk, rayziwanî bê.
Hetê civatî ra: Êy ke yenê zanayiş, di tu serrewedartişêkê şarê, eşîranê kurdan de, na cîyayî nêameya şinawitiş. Yan zî dewlletanê ke kurdî înkar-îmha û qetil kerdê ciyayîyêka winayine nêvista mabenê kurdan. Sey Rîza, Şêx Sehîd, yan zî Yado. Mabenê Zaza û kurmancan de heta ewro nakokîyêka civatî ya bi sebebê zaza-kurmanc, nêameyê şînawitiş.
Hetê ziwanî ra: Şarî, gama ke derheqê ziwanê xo de agahîyan danê, nûştayê tewir verînan yan zî yewîn pirtûkêkê ameyê nûştişî referans genê û nîşan danê.Yewîn pirtûko bi zarawayê zazakî hetê Seydayê Xasî ra bi nameyê ‘Mewlûdo Kirdkî ’ameyo nûştiş. Xasî dewa Hezana Licê ra yo.
Persgiraya tewir girde, kesê wayir nê îddîayan bi kirmanckî nêzanê yan zî gramerê ziwanî ra bêaga yê. Heme kesê ke bi rayziwanîya kurdî eleqedar ê, qebûl kenê ke zarawayo tewir kan, zarawayê kirmanckîye yo. Kesî heta nika nêvato û nika zî nêvano zazakî lehçeya kurmancî ya. Zazakî û Kurmancî herdi zî zarawayê Kirdkî/Kurdî yê. Xisûsîyetê ke ziwanê kurdî terîf kenê, kurmancî zî tede heme zarawayanê kurdî vêşêrî, di zarawayê kirmanckîye de xo nîşan danê. Verîya kirdaskî, zazakî est a.
Mabenê kurmancî û kirmanckî de yew cîyayîya gramerîke, kerta demê nikayinî ya. Kurmancî de “di” ya û yena vernîya ‘karî’, Kirmanckî/Kirdkî de “en" a û şina peynîya ‘karî’. “Dikim” “kena” demê bînî û heme kertê dîyarî û tewênayişî, her didi zarawayan de zî bi heman awayî yê. Hetta, bi goreyê xisûsîyetan kurmancî de kemî yê.
Heta nika kesanêke vato zazakîye cîyaya, sebebêko îlmî nîyardo ziwan. Bi goreyê rayziwanî cîyayîyêke nîşan nêdaya. Na mijare de keso ke tewir zaf zê referansî yeno nîşandayiş, Oskar Mann o. Labelê çi serrîy û çi zî şert û mercêy ke no camêrd ameyo Kurdistan ver çiman de bêrê girotiş, do mesela başêrî bêro fehmkerdiş. Ya bîne zî heta ewro kesêke, hincetê Oskar Mannî çi yê zî nêardê ziwan û nêdayê nîqaşkerdiş. Bi goreyê min ke no zat bişibayê Dersime, do bivatibayê ‘zonê ma’ zî cîya yo.
Bi raştî min nêwaştê na mijare sero binûsa.Seba ke bîya babeta bazarê sîyasî û tay kesî wazenê xo bidê nîqaşkerdiş û fîyetê xo bizêdinê. La heke no peyase kewto destê Cewdet Yilmaz, serekcerdewan û tay xoroşan, xora îddîa pûç bîya şîya. Heyfê min ro tay nezanê ke bi nameyê akademîsyenî bîyê maşika na polîtîkaya qilêrine yeno û hîvî kena ke ro xo mikûr bêrê.