21ê Sibat dinya de zey “Roza Zonê Maye” zey “Roşanê Ziwanê Maye” yeno qebûlkerdiş. La heta bîn ra, dinya de her serr, rîwalê polîtîkayanê asîmîlasyon û tometî bi desan ziwanî, mirenê. Rexmo ke dinya de behsê 6 hezar ziwanan yeno kerden, la nînan ra tenya 300 ziwanî, zey ziwanê fermî qebûl vîniyenê. Tirkiye de zî netîceyê îdeolojiya Tirkperestî 1925î ra na xeylê ziwanî bî vinî û xeylê ci zî, gam bi gam gan danê.
Sazgehê Perwerde û Ziwan yê Kurd, serva ravêrberdişê ziwanê Kurdî kewtê hereket. Bado ke, TZP-Kurdî xo fehs kerd, herindeya ci de Komîteyê Perwerdehîya Şarî roniya. Kar û xebatê ziwanî, hetê no komîteyî yenê ramiten. Azaya Komîteya Perwerdehîya Şarî, Ayşe Newroz ser mihîmiya ziwan û derheqê hewldayen û projeyê Kirmanckî de cewab da persanê ma.
Serdestî cuya netewan gorê lista xo gurenenê
Newroz da zonayen ke, ziwan bi Homo Sapîensan reyde bîyo sembolî û vist vîrî ke, bi çaxa neolotîg o peynên ra tepîya ziwanan raverşîyeyîşê xo resnayo asta tewr corî. Newroz aşkere kerd ke, na serdeme de çand û cuya hezar serran bi xezna ya vatekan zerrê xo de nimite û pawite û niya dewam va: “Bê serdestî ye ganîtî ya xo tewrê de xozayî resnê na roje. Dîroka şaristanîye de, gore vermendanê Sumerîyan û înan ra tepîya ma ewnîyenê ke, ziwanê serdestan her tim bîyo ziwanê fermî. Çike serdestî cuya însanan, cuya netewan û cuya komelan goreyê lista xo gurenenê, hetanê hêza xo bibo, bi na tewr ci ra havil gêne û cuya xo kûdenenê. Qandê ney o ke; ewro mîyanê 6 hezar ziwanan de tenya 300 ziwanî ziwanê fermî yê.
Çar ziwanan ra ziwanekê viraştî
Ayşe Newroz hayr ant qedexeyê vera ziwanan yê rejîma Tirkiye ser û da zonayen ke, “1925 ra ravêr, ziwanê Osmanijan çar ziwanan ra ardebî pêser û ziwanode viraşte bî” û qiseyê xo wina ramitî: “La dîyar bî. Sey ke Nameyê xo sera yo, ziwanê dewleta Osmanijan bî. Na serdemê Osmanijan de hewcedariya şarî bi ney ziwanê fermî çînîbî ye. Serrê de reyî karmendê dewlete seba arêdayîşê bacî kewtêne mîyanê şarî. Bacê xo arêydene û mîyanê şarî ra vecîyêne. Aye ra yo ke, komelê ey bînî zaf binê tesîrê Osmanikî de nêmendê û asîmîle nêbîyê. La 1925 ra tepîya hewil da sey ziwanê Osmanijano viraşte, na raye zî mîyanê desan netewan ra netewêde viraşte ard pêser.
Eke ziwan nêgurêna mezgê to de xo kişeno
Newroz vist vîrî ke, “goreyê şert û mercê seserra 20. netewperestîye derman o sey zern bi erj bî” û wina va: “Bi darê zorî netewê bînî çînbîyaye hesibnayî. Goreyê lista netewperestî yê Ziwanê pêronan kerd tomete. Nêzdîyê 90 serrî yê ke, ne netewbiyayîşê înan o viraşte tamam bî, ne zî netewê ey bînî, (taybetî Kurdî) netewê xo ra dest ra verda. La hetê ziwanî ra ma nêeşkenê aynî çîyan vacîme. Ziwan çîyode henên o ke; to ke gurêna, her roj to de ganî beno. La to ke nêgurêna, mîyanê mezgê to de xo kişeno. Demo ke ziwanê to, zerrê mezgê to de kişîya; sey ke ma cor de vat “çand û cuya hezar serran o ke, xo xezna ya vatekan de pawita û nimita“ a dem viyartîya to zî, diroka to zî yena kiştiş. Armancê dewleta serdest, bi girêdayîşê tometkerdîşê ziwanan, viyarte û dîroka şaran û netewan çîne bikero. Armanca netewa viraşte ya girde tamam bikero”.
Perwerdehîyê domanan
Ser persa ‘vera polîtîkayanê asîmîlasyonî sazgehê ziwan yê Kurdî kamcî tedbîran gênê?’ de Newroz wina va: “Sey her şaranê bînan, qederê ameyîşê şaran û netewan girêdayê perwerdehîya domanan o. To çi ramit ey zî çînenî. Ney ra sazgehê zimanê Kurdî, nê di serrî yê verê xo açarnayo perwerdehîyê domanan. Girêdayeyê Şaredarî ya akerdîşê verdibistanan, akerdîşê Dibistanê Azad û xoser hemberê asîmîlasyonî de paylinga yewînê û zaf zî muhîm ê.
Seba kesanê pîlan, Zerê Kurd-Der û Kurdî Der’an de dayîşê qursanê ziwanê Kurdî pawîtene û raverberdîşê ziwanî de cayêde erje gêno.
Kordînasyon û komîsyonê kirmanckî roniyayî
Ayşe Newroz derheqê Komîteya Perwerdehîya Şarî de vist vîrî ke, kar û xebatê ziwanî, hetê na komîta yenê ramiten. Newroz da zonayen ke, 24.08. 2015 î de konferansê Kurdî-Der ê Navende de seba zarawayê Kirmanckî birrê (qerar) taybetî dayî gurewtîş. Girêdayê nê birran, Kordînasyonê zarawayê Kirmanckî awan bî. Binê siwana kordînasyonî de komisyonê zarawayê Kirmanckî yê materyalanê dibistanî ame ronayîş. Nika komîsyonê Kirmanckî aşma Îlone ra nat bê miyan gureyê xo kûdêneno. Ma bawerîme hetanê aşma Hezîrane kitabê sinifa yewînê biqedîne. Înan ra tepîya ma, dest bi xebatê sinifa dîyîne kenîme. Goreyê hedefanê ma, gere mîyanê serr û serr û nîm de kitabê Dibistana Seretayî biqedîyê. Ma ver xo danîme.
Raştiyê ‘goreyê xo’
Derheqê ameyiş û standartîze kerdişê kirmanckî de Newroz ard ziwan ke, bi serran o derheqê standartîzekerdişê kirmanckî pêkewteyî (munaqeşe) yenê ramiten la heta nika yew qerarê hempare nêamêye girewtene û wina va: “Her kesî goreyê xo raştîye diyar kerdênî. Zafeyîne fekê dewa xo, derûdorê xo esas girewtêne. Cefîyayîşe (çareserî) dîyar nêbî. Ma ke dest bi amadekerdîşê kitaban kerd, tarîxê Kirmanckî de çi kar û gure ameyo kerdiş, ê xebatan pêron ra sênc girewt. Ma nê kar û xebatan pêroyînî ra havile gênîme. Goreyê ma nê xebatî qandê ma, sey xezna yê. Bi ney xebatê hemparê, demo ke dest b perwerdeyê dibistanan ame kerdîş, standarbîyayîşi ye zî xo dima ano. No gure beno ke sey çiruskê estarikî biayso zî, goreyê ma qasê çila ya zereyê keyeyî roştî ya xo esta. Ma na bawerî deyîme”.
Estanikê xo binusnê
Serva vinî nêbiyayiş û ravêrşiyayişê Kirmanckî de Newroz nê mesajan day: “Bi sloganwarî qiseykerdîş, çîyê raver nêbeno. Vengdayîşê ma o yo ke, her kes serebutanê xo, cuya xo ya rojanî, estanikanê derûdorê xo, estanikanê viraştoxîya kamcî fekê beno wa bibo binusnê.
Nê nuşteyî qandê zarawayê Kirmanckî, seba rojanê raverî de benê xeznayê vatekan. Her kes na bawerîye de bibo ke ney xebatî nika belkî qickek asenê, la rojanê dima ma de, nê xebatî seba nuştoxa kelmelê zaf erja yê.
FATMA ASLAN
Bêtehamuliya vera Dibistanê Kurdî
Dîroke ra nika bêtahamulîya dewleta tirkî yê dijî ziwanê kurdî ra domyena û demê AKPe de na bêtehamulîya dewlete domyena. Amed de dibistana kurdî Alî Erel, hetê bira walîtî amey qefelnayîş. Rayedarê walîtîye dibistane bi hincetê ‘Dibistana kurdî ya’ mohr kerdî. Qefelnayîşê dibistane wekîlê HDPe yê Amedî Îmam Taşçier, rayberê Kurdî-Derî û rayberê Akademîya Ahmedê Xanî aşkera reyde şermizar kerdî. Aşkera de wekîlê HDPe ya Amedî Îmam Taşçier qise kerd û vat ke çi heyf ke dewleta tirkî destûr nêdana ke şarê kurdî bi ziwanê xo perwerde bivînî û wina vat: “Senî ke zîhnîyetê 12’ê Êlule destûr nêdaynî ke domanê kurdan bi ziwanê xo perwerde bivînî eynî zîhnîyet dibistanê kurdî qefelneno.”
Xoverdayişî ra dewam
Dibistana Alî Erelî de mamoste Renas Yilmaz zî dîyar kerd ke na dibistan 60 wendekarî reyde dest pê perwerde kerda û domanê kurdan bi na dibistane ziwanê dayîka xo musaynî labelê dibistana kurdî awayo bêhuqiqî amey qefelnayîş la dijî na bêhuqiqî têkoşînê înan do verdewam bikero. Mudirê dibistana kurdî Adîl Ercan zî destnîşan kerd ke nê 90 serra ke ser ziwanê kurdî de tadeya dewleta tirkî esta la ê do qet fek xoverdayîşî ra veranêdî û taybetê qefelnayîşê dibistane raştî Roja Ziwanê Dayîke yê Dinya ardî la ê do qet ziwanê xo ra fek veranêdî û seba na bire sere bidî Dadgeha Îdarî ya 2’ine ya Amedî ro.
DÎHA/AMED