Siyabend ve ‘erkeklik’
Erkek şiddeti nedir? Şiddetten gelen gerçek iktidar mıdır? Babalık erkekliğin sevgiyi kullanıp egemen olma istemi midir? Bu olgular oyun boyunca sembollerle sorgulanır. Tiyatronun uyarlamasında Siyabend’e atıfta bulunulması oyunun özü itibariyle çok isabetli olmuş. Siyabend ile Xecê Kürt aşk destanlarından biridir. Siyabend, yakışıklı değil ama becerikli ve güçlü bir erkektir. Tüm yöre Xecê gibi bir kızın peşinde olmasına rağmen Siyabend onu alır. Erkeklik, büyüklük ve güçle özdeş olduğundan küçük cüsseli birinin başarısı büyük cüsseli olanın başarısından daha ‘değerlidir’.
Geyik masumiyetin sembolü
Xecê rüyasında bir erkek geyik görür, bu geyiğin Siyabend olduğunu söyler ve ağlar. Siyabend ise ağlamaya dayanamaz ve o geyiği yakalamak için Sîpan dağına gider ama orada yaralanır. Siyabend, geyiği avlayarak erkekliğine erkeklik katmak ister. Siyabend erkekliğinin, gösterişin kurbanıdır. Geyiğin laneti sonucu yaralanır Bênalî. Genç çoban Temir onu bulur, yarasını sarar. Temir, gerekirse insan öldürebileceğini, ama geyik öldüremeyeceğini söyler. Geyik, masumiyetin, kıyamamazlığın sembolüdür.
Erkeklik savaşı başlar
Temir, dağda yalnız başına yaşamaya alışmış. Bênalî de dağda yaşamış, ama aralarındaki fark birisi öldürmüş diğeri ise yaşatmıştır. Bênalî alışık olduğu tarzda şiddetten gelen özgüvenle Temir’e emir verir. Temir buna alışık değildir, emir almayı buyruk altına girmeyi kabul etmez. Burada erkeklik savaşı başlar. İkisi de birbirleri için başka ‘ben’ dir. İkisi de üstünlük kurmaya çalışır. Burada dilin şiddeti devreye girer. Sözler ve sıfatlar kurşundan daha ağırdır. Oyunun başında dengbêjin anlattığı iki tür ceviz tam da burada anlam kazanır. Çabuk kırılan ile çelik gibi sağlam olan. Bênalî çabuk kırılan, Temir çelik kadar sağlam olan cevizdir. Ceviz güç sembolü olarak kodlanıyor.
Tiyatroda dengbêjlik
Yaşar Kemal ve Murathan Mungan’ın kaynaklarındandır dengbêjlik. Kürtçe tiyatro yapanlar sıklıkla başvurur. Dengbêjlik hakkıyla araştırılsa, biçimsel ve özsel özellikleri ayrıştırılırsa tiyatro dengbêjlikten daha iyi yararlanabilir. Dengbêjliğin bütün sanatlar içinde (müzik ve sahne sanatları) en yakın durduğu form tiyatrodur. Kürtçe tiyatro yapanların dengbêjliğe başvurmaları iyi olmakla birlikte yoğunlaştırılmadan duygusal sebeplerle kullanılması aynı zamanda ‘sığlaştırma’ tehlikesini de doğurabilir. Oyunda dengbêj Antik Yunan tiyatrosundaki koro görevini üstleniyor. Açıklamaları ve geçişleri dengbêj üstleniyor. Dengbêjin ‘teneke çağı’ diye eleştirel göndermede bulunması oyunun ana ekseni dışında duruyor.
İlk oyun iyi bir seçim
Êlîh Şehir Tiyatrosu’nun ilk oyunu iyi bir seçimdi. Oyuncular, yönetmen, sahne tasarımcıları ve ışık oldukça başarılıydı. Kostümler ve dekor ince düşünülmüş ve iyi dizayn edilmiş. Işığın genelde loş olması oyunun masalsı-gerçekçi olması ile uyum içindeydi. Büyü, lanet, masal gibi motiflerin içinde olduğu bir oyunda parlayan ay ışığının sürekli olması, ayın soğuk beyazı ile sıcak loş sarı ışık iyi bir kontrast oluşturmuş. En az oyuncular, yönetmen, ve tasarımcılar kadar Êlîhli seyirciler de alkışı hak ediyor. İki yüz elli kişilik salon doldu taştı. Umarım Êlîh daha büyük bir tiyatro salonuna kavuşur.
AVAŞİN YORULMAZ / Kocaeli Üniversitesi, Dramaturji