Seba vîndînêbîyayîşê ziwanan UNESCO na roje serra 1999’î ra nate “Roja Ziwanê Dayike” îlan kerda. Na roje zaf cayanê cîhanî de pîroz bena. Bi goreyê UNESCO ra dinya de 6 hezarî ziwanan ra 1999 hebî yenê qalîkerdiş. 178 ziwanî tenya hetê nêzdîyê 10-50 kesî ra yenî qalîkerdiş. 2500 ziwanî zî vîndî benî û helîyenî. Goreyê raporê UNESCO yê pêrarinî atlasê ziwanan de Tirkîya de 15 ziwanî binê tehlûkeyê vîndîbîyayîşî de yê.


Lehça kan û tarixî 

Nê ziwanî Abazakî, Lazkî, Pontuskî, Yunankî, Çîngenkî, Suryankî û sewbîna ziwanî yenê helênayîş û qedênayîş. Nê ziwanan mîyan de rêzê verên yê lîsteyê vîndîbîyayîşî de lehçeyê kurdî Dimilkî (Zazakî/Kirmanckî Kirdkî) ca gêno. Ziwanê kurdkî de lehçeyê tewr kehan (kan) kirmanckî ya. Ziwananê kehanan ra Avesta tewr zaf kirdkî ra nêzdî ya. La çi heyf ke no lehçeyo delal, no lehçeyo dîrokî ewro zaf tepa mendo. Ancî zî goreyê raporê ethnologue.comî ziwanê ke Tirkîya de şarî mîyanî de yenê qalîkerdiş tirkî, kurdî û sewbîna 36 ziwanî yê. Derheqê ziwanê dayike de qarneya Tirkîya zaf qels menda.


Sextekareya AKP domyena

Heyana ewro dewleta Tirkîya ziwanê kurdan ser o zaf dekî û dolabî vetî û hona zî dewam kenê. Hesaban ra hikûmeta AKP bi kîseyê xo ra ziwanê kurdan serbest kerdo. No hewa sextekareya AKP her dem domyena. Hesaban ra AKP TRT Kurdî akerda û sewbîna cayan de zî zanîngehan de beşê kurdî akerdî. La belê fermîyetî de hema zî çik (tewa) çinî yo. TRT Kurdî de zî heyana êrey şande kurdan ra lengan çînena û dişmenetey kena. Veriya çend rojan, qezaya Kayapinarî de Dibistana Seratayî ya Alî Erel bi hetê Walî ra ame qedexekerdiş. Dibistana Seretayî ya Alî Erel’î 2015 de destpa perwerdeyê kurdî kerd û 60 wendekaran rê perwerde daynê. Enka zî sextekareya AKP heme cayan de dewam kena. Eke Bingeyê Qanûnî de ziwanê kurdan fermîyetî de nêro eşkerakerdiş, qet garantîya pawitişê yew ziwanî çinî yo. Eke nê ziwan qedexe nîyo se ganî dibistanan de sey ziwano dîyin bêro şixulnayîş. Na zî sewbîna tewr nê sextekareya AKP na tewr nêeşkena ke yewerî bixapêna.


Kireşê bê pere 

No warî de yewna nakokî esta. Merdimê ma nêeşkenê ke pereyan reyde gedeyanê (doman) xo bişrawê qireşan. No warî de qireşê ke abîyay, kesê ke hetê debarî ra rewşa înan weş o, înan gedeyê xo eşrawitî qireşan. Ganî no warî de şaredarî qireşê bêpereyan biakê û merdimê ma teşwîq bikerê. Mijaro dîyine zî Dibistana Mayan ganî no warî de her qezayan de zaf bî.  Encax no hewa ziwan hîna awer şono. 

Ganî telewîzyonê gedeyan zî zaf bê. No warî de tewr asîmîlasyono gird telewîzyonê tirkan ser beno. No warî de tewr muhîm zî zaraweya kirdkî ya. Heyanî zaraweya kirdkî aver nêşêra û xurt nêba se, her wext ziwan apey û qels maneno. No warî de kurmancî bi hetê zaraweya kirdkî ra zaf bêhîsgerî û tembel î. No warî de kurmancê ma çi kirdkî bander benê û çi zî nêverdanê kirdkî aver şêro. No tewr zî neheqeya tewr pîl a. 


Ziwan welat û rûmet o

Bi esil  babeta ma seba asîmîlasyonî ser o senî hewa yew têkoşînê ziwanî û verba asîmîlasyonî ra yew xebata raşte bena. Heyana ewro ziwanî ser o çîyêke ma vanê hema nêameyê pratîzekerdiş. Nika ayseno ke seba averberdişê ziwanî ser sazî, dezgeyê ma zaf qels mendî. Halbûkî ewta de muhîmeya ziwanî zaf muhîm a û eynî wextî de zî ziwan bingeyê xoserîya demokratîkî yo. No warî de nêeşkenê ke verba asîmîlasyonî û oto asîmîlasyonî ra yew çare bivînê. No warî de verba asîmîlasyonî ra çareyo tewr gird Qireşê Gedeyan û Mektebê Dayik ê. Eke ma no babete de ser bikewê ma no warî de eşkenê ke seba neslo newe ra verba asîmîlasyonî bigîrê. No zî sewbîna tewr mumkun nîyo. 



Zaza CEBELÎ