Apê Musa, tarîxê miletê kurdan de wayîrê cayêdo zaf qîymetin û taybetî yo. Ey şahideya zilmê serranê 1920-1930’î kerdo. Her firsend de bi vatişan û qelema xo, rewşa nê demê day zanayene.
Verba dewleta tirkan ke waştênê kamî, tarîx, ziwan, kultir û vajeya kurdan werte ra wedaro, hetan ey ra ameya, bi qelem û vindertişê xo rayîrê têkoşînî roşn kerdo. Kamî, tarîx, ziwan, kultir û vajeya kurdan sero zanayîş, malumat û belgeyî arêday, nuştî û nesla newa rê dîyar kerdî.
Apê Musayî, qapaxê kitabê xo ‘Vîrameyê Min (Hatiralarim)’ de wina nuşto: “Ez nê 55 serrî yo ke, bi sondarê şahidê kerdişanê Tirkîyaye ya. Ez tena şahid a? Ney… Ez hem versûc (bersûc) a, hem mehkûm a û hem zî gerrekerdox a.
Apê Musa, vervateyê kitabê xo yê ‘Vîrameyê min’ de derheqê bîyayîşê xo de, wina vano: “Recaîzade Ercument Ekrem Talu, derheqê cayê bîyayîş û ocaxê pîyê xo de, wina dano naskerdene: ‘Mintiqaya Marmarayî, mintiqaya Tirkîyaye ya tewr hemdem a. Stenbol, mîyanê şaristananê Marmaraye de tewr şaristano rind o. Bogazîçî, semtanê Stenbolî mîyan de, tewr semto nazik o. Sariyer, mîyanê qezayanê Stenbolî de, tewr qezawo şîrîn o. Yenî Mahalle zî mîyanê mehlanê Sariyerî de, tewr mehlaya hewl a. Koşkê Recaîzadeyan, Yenî Mahalle de tewr koşkê bêqusir o… Ez no tewir yew ca de ameya cîhane.’ Xora O, lajê Recaîzade Ercument Ekremî bi. Nika zî min ra biewnî: Kurdîstan, Tirkîya de tewr cayo tepamende yo. Mêrdîn, Kurdîstanî de tewr şaristano tepamende yo. Nisêbîn, qezaya Mêrdîne yo tewr derdin o. Stilîle (Akarsu), nahîyeya Nisêbînî ya tewr feqîr o. Zivinge, yew dewa Stilîlê ya tewr deweke tepamende ya û ez na dewe de ameya cîhane. Goreyê kutikê nufisê na dewe, ez terha dîyîn de ameya dinya.”
Dibistan, Tepiştişê binê Çiman...
Pîyê Apê Musayî nêweş bi û cile de kewte bî. Maya ey Fasla Xanime, Muxtarê dewe bî û semedê ke Musa tirkî bonder bibo û tercûmaney biko ci erşawit dibistanî. Musa, bi serkewtiş dibistanî qedêneno. Bêwaştişê maya xo, dekeweno îmtîhanî û Mêrdîne de dibistanê mîyanênî yê rakewtîyeyî (yatilîyê) qezenc keno. Qedênayîşê dibistanê mîyanênî dima, dekeweno îmtîhanî û Edeneye de Lîseya Rakewtîyeyî waneno.
Musa, wexto ke Edene de waneno, yew wendekar, nengî (kufir) maya Seyîd Rizayî rê çîneno. O zî heman nêngan Zubeyde Xanime rê çîneno. Gerreyê ey beno û raya ewilê girêno binê çiman. Na wextî de Mûstafa Kemal yeno Edeneye, no hedîseyî peyhesîno û ey dano verradayîş.
Dozê DDKO û T-KDPe
Enqere de, Dadgehê Cezaya Giran a 2’yine de, bi cezayê îdamê dadgeh beno. O û embazê ey, 15 rojî dima texlîye benî. Sazbîyayîşê DDKOyî de ca girewto. Dima tepîşyeno û ci raykenî Amed. Anter, dewanê DDKO û Partîya Demokrat a Kurdistan ya Tirkîya (Turkîye Kurdistan Demokrat Partîsî ) ra, 32 aşmî hepis de maneno, dima na dozî ra beraat keno. Hepis ra vejîyayîşê dima şono Stilîleye.
Sereyê serranê 90’î de, sazbîyayîşê Navendê Kultirî yê Mezopotamyaye (Mezopotamya Kultur Merkezî) û Enstîtuya Kurdî (Kurt Enstîtusuyî) de ca gêno. Apê Musa, semedo ke seba birayeya şaran nuşteyî nuştî, semedo ke vera zilm û tedaya pergalî, têkoşîn kerdo, emrê ey; dadgehan de, pêrodayîşî reyde û zîndanan de vîyarto.
Apê Musa, 20’ê Êlule 1992 de, seba Festîvalê Kultir û Hunerî (Kultur û Sanat Festîvalî ) yeno Amed û 72 serrîya xo de, Mehlaya Seyrantepeye de, hetê qontrayan ra yeno şehîdkerdiş. Îtîrafker Abdulkadîr Aygan, kitabê xo de vano ke; “Ez JÎTEMe rê xebitîyaynî, min kiştişê Musa Anterî de ca girewto.”
Serekê Heyetê Teftîşî yê Serekwezîrîye Kutlu Savaş, derheqê Hediseya Susurlukî de, yew rapor hedre keno. Goreyê nê Raporî, Musa Anter hetê dewlete ra ameyo kiştiş. Semedo ke, no îtîraf sirrê dewlete yo, eşkera nêbîyo.
Apê Musa, wexto ke hema nêamebi qetilkerdiş, Ozgur Gundem de nuştênê. Ozgur Gundem, Azadiya Welat, Rojnameyê Alternatifî; Xelatê Rojnamegerî dayî Apê Musayî. Dayîşê nê xelatan, nika ra pey zî sey edet do dewam bikero.
Kayker û îdarekerdox Aydîn Orakî, derheqê cuyeya Apê Musayî de, tîyatroya ke nameyê ey “Araf- Mîyanê Di Welatan de (Araf-Îkî ulke arasında)” ke hedre kerdo û dayo kaykerdiş. Rayna derheqê cuyeya Apê Musayî de, Grup Kızılırmakî albumê bi nameyê “Şîyoxan ra Dima (Gidenlerin Ardindan)” ke sey marş o, viraşto. Apê Musa, marş de hezey ke merdişê xo bizano, qalî keno. Hîna sereyê nê marşî de, nê çekuyî fekê ey ra vejyenî: “Û cellad yew şewe de hewn ra warişt, vat ke; ya Homayê mi no çi tewir yew çîbenok (bîlmece) o, nê merdîmî çende mirenî, hende zaf benî, la ez her ke şona qedîna.”
“Terorîst” nê “Tûrîst”
12 Êlule 1980 de, lejkerê fînenê keyeyê ey ser û gefan ey rê wenî. 1984 de Stilîleye de di tûrîstan reyde wer weno û sohbetê înan de qala “tûristî” vêrena û semedo ke qomitanê qereqolî na qale bi şaşî “terorîst” fam kerdo, 13 rojî zîndanî de maneno. Apê Musayî tewbe kerdbi ke rayna nuşte nênuso, la 1987 de rayna dest pê nuştişî kerd. “Vaka-î Nameyî” de nuşteyî nuştî. 1988 de sazkerdişê Partîya Kedê Şarî (Halkin Emek Partîsî) de ca girewt.
1989 de Partîya Sosyalîstî (Sosyalîst Partîsî), Amed (Diyarbakır) de panelo ke nameyê ey “Degîşen Avrupa Karşisinda Kurtler” organîze kerd. Semedê ke no panelî de qalî kerd ey rê doz abîy û 11’ê Nîsane 1990 de ci rayna dekenî zîndan.
“Fikrê Polîtîkî Sey Kilav î...”
Apê Musa, wendişê lîseye dima, şono Stenbol û Fakulteyê Edebîyatî de qeyd beno û yew serre, ewta de waneno. Dima bi waştişê embazanê xo, dest bi wendişê Fakulteyê Huqiqî keno. No fakulte de hîrê serrî pêser o, Fakulte de dersê xo de beno yewin. Serra çarine, bi zaneyeyî heqê ey werd, yewiney ra kewt û no Fakulte ca verda.
No dem de, beşdarê tevgerê sîyasîye beno. Bi israr û têkoşîna xo yê sîyasî, kitabê xo de wina ardo ziwan: “Hobbes vano ke; ‘Fikrê Polîtîkî sey kilav î, kilav (keçe) çende kuwîyêno, hende şidêno û qîymetin beno. Çende heqeret û îşkence min beno, ez hende giredayeyê fikranê xo bîya.”
Epeyê bananê (yûrdanê) wendekaran saz keno. (Dîcle Talebe Yûrdû, Firat Talebe Yûrdû, Toros Kiz Yûrdû...) Amancê ey pere qezenckerdiş nêbi. Nê banan (yûrdan) de, gedeyê xizanî mendênê. Prof. Muzaffer Akkiliç, Turhan Selçuk û Îlhan Selçuk, nê banan de star bîyî. Anterî, Mûstafa Remzî Bucak, Yusuf Azîzoglu, Zîya Şerefhanoglu û Faîk Bucakî reyde “Komeleya Xelisîyayîşê Kurdan (Kurdlerî Kûrtarma Cemîyetî ) saz kerda.
Apê Musa, 1944 de keynaya Abdurrahman Zapsuyî Ayşe Hale reyde zewejyeno. 1945 de lajê ey Anter, 1948 de keynaya ey Rahşan û 1950 de lajê ci yo şenik Dîcle yenî dinya. Rojnameyanê Şark Postası ve Dîcle Kaynagi de, nuşte nuseno. Anter, 1956 de Gelîboluye de, sey zabîto yedek, leşkerî keno.1958 de hem birayê embaza ey û birayê ey yo şenikê wefat kerd. Dima ame Amed.
Amedî de, Yusuf Azîzoglu û Canîp Yildirimî reyde, rojnameya Îlerî Yurtî vet. Çend serrî dima, o semedo ke şîîro ke nameyê ey “Qîmîl” nuşto, 1959 de, yeno tepiştiş û ci benî Stenbol. Bi ey rey 50 tenî merdimî bîn zî tepişîyayî. Înan ra, Emîn Batu hucre de wefat keno. Semedo ke, 49 tenî vejînî dadgeh, nameyê na dozî bi “Dozê 49’ijan. Anter û embazê ey, îdamî rey dadgeh benî. Apê Musa, wexto ke şono hucreyê Emîn Batuyî, dês de no cumleye veyneno: “Bi esaretê bexçeya gulan de mendiş ra, bexçeya azadî de, telibîyayîşî tercîh kena.”
27 Gulane 1960 de efû vejîno, o û embazê ey efû benî û zîndanî ra vejyenî. Apê Musayî “Bîrîna Reş û Ferhengê Kurdkî-Tirkî bi kurdkî nuştî. Vejîyayîşê zindanî dima, Medet Serhat û Ergun Koyuncuyî reyde Kovara Dengî vejenî.
Bariş Dunyasi û Yon de zî, nuşteyî nuştî. Anter, 3 Hezirane 1963 de rayna dekewt zîndan. Nêzdîyê di serran zindanî de mend.
Anter vêjyayîşê zindanî dima,1965 de, Mêrdîne de verê xo da TÎPe, dima TÎPe ra aqiltîya, xoser namzedê wekîley bi û 10 hezarî ray girewtî, labelê astengîya qanûnê ra nêdekewt Meclîsê Tirkîyaye. Tam wextê weçînayîşî de, surginê Çanakkaleye beno.
1969 de Mehmet Gumuş Şahînerî reyde, “Kovara Rojhilatî” vetî. Semedo ke qapaxê na kovare de, slogana “Wa Biciwîyo Birateya Kurdan û Tirkan (Yaşasin Turk-Kurt kardeşlîgî)” nuşta, çeleyê1970’î de Anter zî Şahînî dima tewşîno. Dewlet wirdînan zî erşawino Enqereye.