Ateşkes, bir veya birçok sebeple savaşan iki tarafın çatışmaya belirli süreli veya süre belirtilmeden ara verme halidir.
Tek taraflı ateşkes, anlaşma veya çok taraflı ateşkes tanımları bir yana dursun, eğer bir savaş esnasında bir taraf ateşkes ilan etmiş, diğer taraf da ilan etmemesine rağmen savaş halinden kısa süreliğine de olsa vazgeçmiş ise buna da ateşkes diyebiliriz.
Taraflar arasında ateşkes yapılabilmesi için öyle tarih kitaplarında dayatıldığı gibi iki devlet gerekmez. Belirleyici olan çatışma halindeki iki taraftır. Bu iki devlet olabileceği gibi, iki örgüt veya bir devlet ile bir örgüt arasında da olabilir.
Ateşkes, taraflar arasında savaşın son bulma hali olmadığı gibi, süresi belirlenmeyen ateşkes de pekala savaş ilanı ile bozulabilir. Ateşkesin son bulma halleri ya savaş ya da antlaşmadır. Yani mütakere. Herhangi bir netice ile sonuçlanmış ateşkes, taraflar arasındaki net tutumu resmileştirir. Tüm bu tarihi terimsel ifadeler ve tanımları bir yana bırakarak söyleyebiliriz ki ateşkes söz konusu iki unsurun savaşa ara verme halidir. Peki ateşkes neden yapılır?
Savaşı ortaya çıkaran sebebin yeniden tartışılması, çözülmeye başlanması ya da çözülmesinin gündeme gelmesi haliyle ortaya çıkar. Bu küresel şartlardan dolayı gereksinim halini de alabilir, tarafların kendi istekleri ile masaya oturma hali de olabilir, zorunlu şartlardan da doğabilir.
Her ne sebeple olursa olsun ateşkes savaşa ara verilme hali ise ve bunun savaşa tekrar başlama veya anlaşma yapma gibi iki sonucu varsa tarafların savaşı kesin olarak sonlandırma halini doğal olarak yeğleriz. Bu durumda, tarafların temsil ettikleri masa arkasındaki kesimler, halk, temsil edilen grup hatta taraflardaki semboller bile kalıcı barıştan ödün vermemelidir ki ateşkes hali kesin bir anlaşma ile son bulabilsin. Ateşkes halinin kesin bir anlaşma ile son bulması bile tekrar savaş çıkma ihtimalini eritmese de ateşkes halindeki unsurların kalıcı barış haline varana kadar gerekli hassasiyetleri göstermesi gerekir. Tarafları ateşkes haline sürükleyen sebep, yani tarafları barışa iten olgunun çözülmesi, çözülmeye yanaşılması durumu her iki taraf için önemlidir. Bir veya birkaç sebepte mütabık olan taraflar artık savaş nedenini ortadan kaldırmaya niyetlenmişlerse bu durumu sistematik ve düzenli bir şekilde ilerletebilmeliler. Düzensiz, sistemsiz, plansız yürüyen ateşkes durumu çok yol alamaz, sekteye uğrar. Tökezler, yürüyemez. Bu da tarafları tekrar savaş haline sürükler. Ateşkes halindeki unsurların amaçladığı tek şey onları savaşa sürükleyen nedeni ortadan kaldırmak ise bu sistem kesinlikle yürüyecektir…
Tabii ki bu iki unsur, kendisi dışında gelişen çevresel ve dışsal faktörlerden etkilenebilecektir. Fakat bu etkilenmenin ateşkes durumunu etkilememesi için gerekli önlemleri almalı ve sorumluluklarını yerine getirebilmeliler. Çatışmasızlık halinin devam edebilmesi ve bunun kalıcı barışa dönüşebilmesi için bu şarttır. Tarafların birbirleriyle empati kurmaları, soruna kalıcı çözüm nezdinde yaklaşmaları, samimi olmaları bu işi kolaylaştıracaktır. Her iki tarafın da; temsil ettikleri kişilerin, toplumların, kesimlerin taleplerini gözardı etmeden devam ettirebilecekleri bu ateşkes hali, her iki tarafın da hassasiyetleriyle ilgili gerekli empatiyi kurabilmekle mümkündür.
İstem dışı da olsa meydana gelebilecek herhangi bir olay, tarafları ve tarafların temsil ettikleri güruh açısından memnuniyetsizlik ve huzursuzluk yaratır. Bunun düşünülmesi oldukça önemli.
İki insan arasında, aile içinde bireyler arasında, iki kardeş arasındaki problemleri çözmede bile empati gerekliyken bu çağın dermanı kabul ettiğimiz “empati”nin toplumları yöneten, peşinden sürükleyen, temsil eden unsurların “karşılıklı çatışma” halinden vazgeçmesi ve bunun devam ettirilmesinde de ne denli gerekli olduğu tartışmasız. Empatiden vazgeçmeyerek, gerekli hassasiyetleri göz önünde bulundurarak devam ettirilen ve karşılıklı taleplerin karşılıklı olarak yerine getirilmeye başlanması, ateşkesin barış, yani anlaşma ile son bulmasını sağlayacaktır. Ateşkesin kalıcı barış ile son bulması ancak koşulsuz empati, hassasiyetlerin düşünülmesi, sorunun kabul edildikten sonra çözümüne yanaşılması, çözmeye başlanması ve çözülmesi ile mümkündür. Aksi halde bu durum tarafların güvenini zedeler, huzursuzluk ortaya çıkarır, ateşkesin savaş ile son bulmasına yol açar, ilan edildiği amacından uzaklaşır.
Bu nedenle çatışmasızlığa “barış” niyeti ile ara vermiş tarafların sürekli empati, karşılıklı talepler ve kazanımlar üzerine yoğunlaşarak ateşkesi devam ettirebilmesi ve ateşkes süresince savaşa yol açan nedeni ortadan kaldırmaya çalışması gereklidir. Bu sürede ortaya çıkabilecek olumsuz olaylara mahal vermemek için bu süre çok uzatılmadan, çok da acele edilmeden sistematik, düzenli ve planlı ilerlemeli. İlerleyebilmek gerekir. Ateşkesin amacı budur.
Unutmayalım ki ateşkes iki durumla sonuçlanabilir; ya anlaşma ya da tekrar savaş ilanı. Taraflar bu iki sonucun ortaya çıkaracağı durumları karşılaştırarak müzakere etmeli ve bu iki sonuçtan hangisinin kendileri ve temsil ettikleri açısından kazançlı olabileceğine karar vermelidirler. Zaten bu kararı verdikleri için ortaya ateşkes sonucu çıkmış ise bunun devam ettirilmesi ve çok zaman geçmeden ne olursa olsun barış yani anlaşma ile son bulması insanlık için tercihimizdir.