Nuştox Ozkal vat ke senî Kurdî ser o, tirkî û erebî sewmî viraştê, kurmancî zî sewmê zazakî ser o viraştê û wina vat: “Hem yew lome ya hem zî tabî bara xo ra lomekerdişî zî ewta de esta. Ganî zazayî wardî zazakî xo îfade bikê.”

LÊL AMED / AMED

Nuştox û mamosteyê zaravayê kirmanckîye Hacî Ozkal bi nameyê Gramer û Raştnuştişê Kirmanckî/Zazakî û Dîrok, Ferhengê Kirdîkî - Kirmanckî Zazakî, Vaceyîşê Miyonê Rocî (Zon) û Romîteyê Pîrajmonî kitaban Weşanxaneyê J&Jî de vetê û hema çend kibatê ci zî do çap bibê. Nuştox Hacî Ozkal yew dem Hemserekîya Kurdî-Derê Amedî zî kerdo. Ma zî kitabê ci û averberdişê kirmanckî ser o ey reyde qise kerd.

Hacî Ozkal kam o, ti eşkenê ma rê xo bidê şinasdayiş?

Dewa Pîrajmonê Pîranî yê Amedî ra yo, 1958 de maya xo rê bîyo. Min wendegeho verin dewa xo de, werte Pîran de û lîseya tîcaretî zî Amed de wend.  Lejkerîye rê pey şîyo Enstîtûya Perwerdeyîya Bucayê Îzmîrî û uca de zî beşa franskî qedîna. Min 6 serrî Rîze de mamosteyîye kerd, peynî zî Gurgum, Edene û Dîlok de karê xo rê dewam kerd û 2006 de zî teqawud bî.  Xebata min a ziwanî bîney kêm mend, sebeb zî ma alfabeya zazakî ra haydar nêbî, ma nêzanaynî ke alfaya zazakî reyde binusê û bifikrê.

Îxtîyacîya kurmancan, kurmancîya min çinya

Min kibatê kurmancî girewt, hem gramer hem zî de waneyê ke ser xebiteyenê. Min înan girewtê min kurmancî de vervayne yo serra 1991î de. Kurmancî de elaqar bîyo, min kurmancî verda ver, ti ra pey zî ez ewnîyayo xebata kurmancî hem Azadîya Welat de hem zî sewbî cayan televizyon de zêdîyaya û îxtîyacîya kurmancan, kurmancîya min çinya.  A semedî ra zî min zazakî xo ra hîna esas girewt, min vat ez na roje ra pey seba zazakî gerek xebatêke seba zazakî bena xo rê yew gure bivîno, ferz bivîno û ser bixebito.

   

Min fransî ra zî cerib girewt

Hema hema 2006-07î ra pey min xo temamî da zazakî ser o, a roje ewro zî ez zazakî ser o xebityeno. Ti ke vajî, ti xebityenî la ti çina hetanî ewro hasil kerdo. Ti yew mexil peyda kerdo, nêkerdo? Belê xebat verin min gramerê zazakîye de dîy, eger ke senî yew bîna virazenê, verin eger binkeyê ci çinî bo, ti nêeşkenî, bîna sero bivirazî û bivirazî zî bîna rijyeno. Min zî vat verin gramer bander bibo, min gramerê Samî Tan û Celadet Bedîrxan sax kerd. Xo rê ez zî mamosteyê fransî yo, min fransî zî ti sero da bîney ke vera zî min tikey cerib girewt. Min nêzî 10 serrî zî mamostetîyê ziwanê tirkî kerd. Min tirkî ra zî biney hawil girewt û gramerê zazakî ser o 5 serrî ez xebityayo.

Mamoste ti demo nêzd de dest pê nuştoxî zî kerd, ti hetanê nika çend kitab nuşt?

Hîrê kitabê min çap bîyê, nameyê yew kitabê min Ferhengê Kirdîkî - Kirmanckî Zazakî, o bîn zî dewa min tikey dîrokîn a, dewijan salix daynê hem demê Îskenderî de, hem demê Bîzansijan de û hem zî demê Îslamîyetî de dewe veng bîya, veşa ya. Min zî sax kerd, raştîya ci çîna ya,esta. A cayê dîrokîn ke dewe de estê, a cayê min bîney ke nawitê. Ferhengê ke estî, min goreyê xo teng dîy, tay binê sewmê erebî, farskî û tirkî de bîyê, tay zî bine sewmî kurmancî de bîyê. Kurmancî min xo rê zaf xerîb nêdî la qala ke zazakî de esta, kurmancî gurînayiş min şaş dîy, a semed ra qalî zî sax kerd. Ma vajî kurmanc vanî pêwist ma vanî avzel. Nê tewir qalî ke ma de bîyê, ser înan padîyayê. Ma înan zî goreyê xo sax kerd û vet werte. A semed ra nika 3 heb kitabî çap bîyê, gerekî çarin zî bivejyaynê Qalkerdişê Mîyanê Roje a zî herhalde çapxane de, ewta de yew kêmanî virazya. Min çar ziwanî de viraştbî, franskî vînî kerd û bê min zî çap nêbî, a semed ra çar bibîynê la nika hîrê kitabê min çap bîyê. Xebata 7-8 kitabî zî min hadernaya û çap verdaya eke problem çînî bo, înan zî çap keno.

Taybetî çapê kitabê Kurdî de persgirek estê, weşanxaneyî senî kitabê kirmanckîye rê nêz bîyê?

Çapxaneyan de vernîya nuştoxî de astengî virazeno, polê maddîyatî yanî pere de yo. Nika destê ci de pere estê kêm ê, zaf embaz sey min ê, yew no yo. Diyine zî mesele min nêwaşt ke yew çapxane de êdî tirkî ya zî sewbî ziwanî de ma ke bînayna ziwanê kurdî ser o şuxilyenê, kurdî biney aver ê min waşt ê zî hem zazakî ra hawil vînê hem zî ma înan ra belkî bieşkê ewta de problemanê êdî zazakî êdî kurmancî êdî soranî zaravayê bînan bieşkê bivînê ser o yanî ez vajo pere çinê bo se tengune çinê bî min ver de encax pere virazyeno,  yanî demo ke pere çînî bo zaf çîyê zî vînî nêbeno. Goreyê xo zî ma sekerd herinde hinzar kitabe, ma 100-200 hebî kitab vetê, ma no tewir zî çareser kerd.

Kitabê kirmanckî yenî rotiş, elaqa senîn o, esto çin o?

Nika çapo verin ra çik nêmend, ma çapo diyine kerd. Ewta de encax 10-20 hebî mendê, nêmendê. Êdî ferheng qedîyayo, çapo diyine pawiyeno. Dîrok û Romîteyê dewa min zî, ez vano qey destê înan de esto, min de çînê. Ma nêeşkenê xo wendoxan rê biresnê, kitaban wendoxan ra resnayiş kêm o. Ma vajî demo ke ti kitab çap kerd û to de mend, ti nêeşkenê sey çerçî nêeşkenî ber bi ber bigêrî kitab biroşî. Gerek sazîya ke na gure kena, a bibo hem barî sivik keno, çimkî demo ke rotiş reyde gure bikero, ez nêeşkeno xebata ke ziwan semedî eleqadar bibo û aver bero.

Şîroveyê weş ameyî goşê min

Polo bîn de zî to xo deyndar kerdo ya zî ewta de deyndar î, ti gerek çap bikerî û bîyarî, pere pêser bikî û bidî. Ma rê meşgulî yo, ma nêeşkenî meşgulî biresî ber bi ber sey çerçî bigêrê, kitab biroşê. No xusus de yew kêmanî esto, yanî kêmanîya ke wendoxan biresî a kêmanîya ma esta la kam dîyo û wendo şîroveyê weş vatî ma ra. Xebata serfiraz dîya, ferheng de zî yanî ma ferz bikerî, min ra ver na xebata ziwanî romîte bî, Mamoste Mulkîye Bîrtane çîyê xo zî uca nuşta, yanî pêşêka xo uca nuşta, heqîqeten xebata ke hetanî nika zazakî ser o bîyê, hele hele ferhengî hîna hera dîya, qalî zêdê dîy bî. Şîroveyê der heqê kitaban de çi weş ameyî goşê min, min xirab nêdî.      

Torra Kultir û Ziwanî, kirmancîye ra senî hêzêk bido goreyê to?

Na ma ra besta ya, embazê ma ke ewta de zî zaf nuştoxî ke J&Jî estê zaza yî la tirkî nusenê, zaza yî la kurmancî nusenê. A semed ra seba zazakî ona a çikî ewro, meşte de bipawî û serê xo bigêrî ez nêveynena no dem de. Ma zazayî ke ona a tewir wayîrê tay teqetî û yew hêzî, kêm ê, na xebate ser o zî zaf zî nêdanê aver. Demo ke ti zazakî ser o nêvindî, yew nîno bi nameyê to na xebata zazakî nêkeno û nêbeno aver. Komxebatî çiqas bi qewet bivîyarî zî çi tenguneyê zazakî estê, çi meşguleyî ke zazakî de yenî vînayiş, yew haydar nîyo, merdimo zaza haydar o. A semed ra zazayî ke uca de ca bigê, hîna zaf zazakî bîyarî ziwan, ser xebata xo bikerî, komxebate de ma zî dîqet gênî.

Taybetî averberdişê kirmanckîye ser o pêşnîyazê to estê?

Ya min de, yanî xebata zazakî ser o mijul, min veyra de dîy ke hem sazîyê sivîl, demokratîke de hem zî hetê polê sîyasetî ya, hem kuçeyê suke de û cayê ke bazar têde benî zazakî nêvejîyeno werte û aver. Kêmanîya zazayan ewta esta la kêmanîya min gore embazanê bîn zî esta. A ke zaravayê kurmancîye gurînenî, têdir cuyenî û vîyarnenê. Nê embazî zî yew kêmanîya înan zî esta, kêmanî çîyo? Ma ferz bike ewto Amed de ê ke ziwanî reyde elaqadar benê, ê ke sîyaset û kultirî reyde elaqar benê.

Zazakî bindî sewmê kurmancî de ya

Nê embazî seyî ra 90î kurmancî zanenê la 90 heb kurmanc ra 3 ten zazakî nêzanenê, no zî yew meşgulî yo. Komxebate de demo ke ti ameyî têhet û embazê kurmancî ke zazakî fam nêkerd, ti şîrove kenî, ti sekenî, ti tadenî kurmancî. Ti bi destê zazakî gênî û benî, bindî sewmê kurmancî kenî. Mecbur kurmancî, ti ra pawiyenî ti kurmancî bizanî. Kurmancî nêzanî se ê zî to ra fam nêkenê, ti çi hal de yî û problemê to estê çin ê. Senî Kurdî ser o, tirkî û erebî sewmî viraştê, kurmancî zî sewmê zazakî ser o viraştê. A semed ra yanî hem yew lome ya hem zî tabî bara xo ra lomekerdişî zî ewta de esta. Ma gerekî o cayan de wardî zazakî xo îfade bikê. Ma vajî ke gelo eke îxtîcayê to hal û demê min esto, ti zî zazakî bander bibî eke ti bander nêbî, ti nêeşkenî min ra çik fam bikî. Senî ke ez to ra fam keno bi zaravayê to ti zî eynî çi min û zaravayê min ra zazakî bizanî ke ti haydar bibî, eke ti zazakî nêzanî ti zî haydar nêbenî û demo ti zî haydar nêbî pîya xebatyayişê ma zî apey şono, aver nêşono.