• Alman Ceza Kanunu’nun 129b maddesi, Kürtlerin siyasi faaliyetlerini “terörizm” kapsamına alıyor. Kürtleri tahliye sonrası bile kıskaca alıyor, sürekli sınır dışı, oturum ve mülteci statüsünü elinden almakla tehdit ediyor.

ELMAR MILLICH*

Almanya’da dönemin Federal İçişleri Bakanı Manfred Kanther tarafından 26 Kasım 1993’te alınan kararla Kürdistan İşçi Partisi (PKK) hakkında ilan edilen dernekleşme ve faaliyet yasağı yürürlüğe girdi. Yasağın ilan edilmesinden bu yana on binlerce ceza soruşturması ve davası yürütüldü. Kürtlerin temel hakları kısıtlandı, gösteri ve mitingler yasaklandı.

Alman vatandaşı olmayan çok sayıda Kürt, herhangi bir suç teşkil eden eylemde bulunmamış olmasına rağmen, siyasi faaliyetleri nedeniyle Yabancılar Hukuku kapsamında çeşitli yaptırımlarla karşı karşıya kaldı. Vatandaşlık başvuruları reddedildi, mülteci statüleri iptal edildi. Bazı kişilerin ise haklarında verilen sınır dışı kararları nedeniyle oturum izinleri ellerinden alındı ve böylece Almanya’daki yaşam güvenceleri ortadan kaldırıldı. 

Sürece rağmen devam ediyor

Aradan 33 yıl geçmiş olmasına ve Türkiye’de iki yıldır devam eden sürece karşın yasak, zaman zaman insan onuruyla bağdaşmayan biçimlerde uygulanmaya devam ediyor. Bunun son örneklerinden biri, Eylül ayının sonunda Hannover’de yaşandı. Demokratik Kürt Toplum Merkezi (DKTM), Kürt Özgürlük Hareketi’nin yaşamını yitiren mensuplarını anmak üzere bir etkinlik düzenlemeyi planlamıştı. Oysa bu tür anma etkinlikleri önceki haftalarda Türkiye’nin birçok kentinde, Türk güvenlik güçlerinin büyük ölçüde herhangi bir müdahalesiyle karşılaşılmadan gerçekleştirilmişti.

Hannover’de ise durum farklıydı. Yerel polis, “PKK yasağını” gerekçe göstererek etkinliği yasakladı. Bunun üzerine dernek binasında alternatif olarak düzenlenen toplantı, çok sayıda polisin katıldığı bir operasyonla basıldı. Katılımcılar kimlik tespiti amacıyla gözaltına alındı ve bazıları yedi saate varan sürelerle alıkonuldu.

129b Kürtlere karşı uygulanıyor

Bu örnek, Kürdistan’la bağlantılı siyasi faaliyet yürüten aktivistlerin hâlâ cezai yaptırımlarla ve Yabancılar Hukuku kapsamında çeşitli mağduriyetlerle karşı karşıya kalabildiğini gösteriyor. Bu kişileri en ağır biçimde etkileyen uygulamaların başında, “yabancı bir terör örgütüne üye oldukları” iddiasıyla Alman Ceza Kanunu’nun 129b maddesi kapsamında yürütülen ceza soruşturmaları ve davaları geliyor.

2002 yılında kabul edilen bu maddenin Kürt Özgürlük Hareketi’ne karşı uygulanmasına 2011 yılında başlandı. Bunun için dönemin Federal Adalet Bakanlığı tarafından genel bir kovuşturma yetkisi verildi. Federal Yüksek Mahkeme (BGH), 2013 yılında temyiz incelemeleri sonucunda eyalet yüksek mahkemelerinin o tarihe kadar verdiği kararları onayladı. Böylece bu kararlar kesinleşti ve bugüne kadar geçerliliklerini korudu.

Siyasi faaliyet ‘terörizm’ oldu!

Hakkında dava açılan ve mahkum edilen kişilerin tamamı açısından dikkat çekici olan nokta, kendilerine yöneltilen suçlamaların büyük bölümünün, tek başına ele alındığında yasal faaliyetlerden oluşmasıdır. Bunlar arasında bağış toplamak, etkinlikler düzenlemek, toplantılar veya gruplar organize etmek ve diğer aktivistlerle iletişim kurmak gibi faaliyetler bulunuyor. Buna rağmen bu kişiler “terörist” olarak yargılanıyor ve bu sıfatla muamele görüyor.

Almanya’ya iade edilen Kürtler

Bu nedenle cezaevinde bulunan Kürtlerin sayısı son yıllarda önemli ölçüde değişiklik gösterdi. Bunun çeşitli nedenleri var. 2022’den itibaren Almanya’da yaşayan ve haklarında soruşturma yürütülen kişilere yönelik davaların yanı sıra, Avrupa Tutuklama Müzekkeresi aracılığıyla AB üyesi ülkelerden çok sayıda Kürt de Almanya’ya iade edildi ve burada kapsamlı yargılamalara tabi tutuldu. Bu uygulama 2024’te sona erdi.

Tutuklu sayısı azalıyor ancak…

Ekim 2026 itibarıyla Almanya’daki cezaevlerinde, PKK üyeliğiyle yargılanan yalnızca 4 Kürt tutuklu bulunuyor. Oysa bundan bir buçuk yıl önce bu sayı kısa bir süreliğine yaklaşık 20’ye ulaşmıştı. Bu, uzun yıllardır görülmeyen bir düzeydi. Son bir buçuk yılda tutuklu sayısında yaşanan belirgin düşüşün çeşitli nedenleri bulunuyor.

Yargılananların kapsamı genişledi

Bunlardan biri, son dönemde haklarında dava açılan aktivistlerin giderek daha büyük bir bölümünün, tam zamanlı kadro olarak bütün sektörleri, bölgeleri veya alanları yönettikleri iddia edilen kişilerden oluşmaması. (Alman makamları, PKK’nin Almanya’yı dört “sektöre”, dokuz “bölgeye” ve 31 “alana” ayırdığını ileri sürüyor.) Son dönemde ise yalnızca belirli kentlerden “sorumlu oldukları” veya “cephe çalışanları” olarak diğer aktivistlere destek verdikleri iddia edilen kişiler hakkında da soruşturmalar yürütülüyor.

Federal Adalet Bakanlığının 2011’de verdiği ve bir örgütün Alman Ceza Kanunu’nun 129b maddesi kapsamında kovuşturulmasını mümkün kılan genel yetki, örgütün “alan sorumlularına” kadar uzanan yönetici konumundaki üyelerini kapsıyor. “Sorumluluk alanı yöneticileri” veya “cephe çalışanları” olarak tanımlanan kişiler hakkında ise başsavcılıkların talebi üzerine Bakanlık tarafından münferit kovuşturma izinleri veriliyor. Bu durum, baskı politikasının niteliksel olarak genişletildiği ve “örgütsel hiyerarşinin daha alt basamaklarında yer aldığı” iddia edilen aktivistleri de kapsayacak biçimde yaygınlaştırıldığı anlamına geliyor.

Baskı azalmadı

AZADÎ, bu eğilime 129b maddesinin Kürt hareketine uygulanmaya başlandığı 2010’dan bu yana dikkat çekiyor. Federal Yüksek Mahkeme, “terörle mücadele yasalarının” PKK’ye uygulanmasının hukuka uygunluğuna ilişkin temel kararında, “sıradan üyelerin” de “terörist” olarak yargılanabileceği görüşünü benimsedi.

Anayasayı Koruma Teşkilatının (Verfassungsschutz) son verilerine göre PKK’nin 15 bin destekçisi bulunuyor. Bu kişilerin tamamı, adeta başlarının üzerinde sallanan bir Demokles’in kılıcı gibi duran 129b maddesinin tehdidi altında.

Ancak “sıradan üyeler” olarak tanımlanan bu kişilere yöneltilen suçlamalar daha hafif nitelikte olduğundan, çoğu zaman haklarında ertelenmiş hapis cezaları veriliyor. Ayrıca soruşturma ve yargılama süreci devam ederken tutuklu kalmaları da gerekmiyor. Tutuklama kararı olmaksızın yürütülen davalar ile ertelenmiş veya kısa süreli hapis cezaları da cezaevindeki siyasi tutuklu sayısının azalmasına yol açıyor.

Nisan’da 7 arama

Alman makamlarının Türkiye’deki barış sürecine rağmen 129b maddesi kapsamında ceza soruşturmalarını sürdürdüğü, yakın dönemdeki uygulamalardan da anlaşılıyor. Nisan ayında Hamburg, Kassel, Köln ve Aachen kentlerinde, aktivistlerin ev ve işyerlerine yönelik 7 ayrı arama gerçekleştirildi. Mayıs ayının başında ise Heilbronn çevresinde üç ayrı arama yapıldı.

Tahliye sonrası kıskaç

Ayrıca Kürt siyasi tutukluların, cezaevinden tahliye edilmelerinden sonra da devam eden özel baskı uygulamalarına maruz kaldıkları unutulmamalı. Bunların başında, mahkemelerin Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca hükmettiği ve tahliyeden sonra 5 yıla kadar devam edebilen yükümlülükler geliyor. Kişiler belirli yerlere gidemiyor, başka aktivistlerle görüşemiyor, siyasi faaliyet yürütemiyor veya izin almadan bulundukları yerden ayrılamıyor.

Oturum ve mülteci statüsü tehlikede

Öte yandan Kürt aktivistlerin önemli bir bölümü Alman vatandaşı değil. Bu nedenle ceza mahkumiyetlerine ek olarak Yabancılar Hukuku kapsamında da yaptırımlarla karşı karşıya kalabiliyorlar. Uygulamada çoğu zaman oturum izinlerini veya mülteci statülerini kaybediyor ve yalnızca geçici olarak ülkede kalmalarına izin veriliyor. Yabancılar daireleri, eski tutukluları sınır dışı etmek için tekrar tekrar girişimlerde bulunuyor ve onları sınır dışı edilmekle tehdit ediyor.

Türkiye’ye sınır dışı tehdidi

2025’te Mehmet Çakas adlı aktivist, cezasını henüz tamamlamadan Lüneburg Cezaevi’nden doğrudan Türkiye’ye sınır dışı edilmek istendi. Oysa Türkiye’de kendisini adil olmayan yargılamalar, müebbet hapis ve işkence tehlikesi bekliyordu. Şimdiye kadar idare mahkemeleri, PKK üyeliğinden mahkum edilen Kürtlerin Türkiye’ye sınır dışı edilmesine yönelik makam girişimlerini engelledi. Ancak Türkiye ve Kuzey Kürdistan’daki durumun daha da sakinleşmesi veya Almanya’daki sağa kayışın yargıya da yansıması hâlinde mahkemeler gelecekte içtihatlarını değiştirebilir ve sınır dışı işlemlerinin önünü açabilir.

Her şey eskisi gibi

Abdullah Öcalan ile Türkiye rejimi arasındaki diyaloğun, Berlin’in baskı politikalarında gerçek bir değişime yol açıp açmayacağı belli değil. Siyasi çevrelerden gelen açıklamalar ise birbiriyle çelişiyor. Öcalan’ın Şubat 2025’te yaptığı çağrının hemen ardından Federal Hükümet, barış sürecini resmen desteklediğini açıkladı. Ancak pratikte siyasi faaliyetlerin kriminalize edilmesinde bir şey değişmedi.

Almanya’nın PKK politikası değişmeli

Bu yılın ortalarında gazetecilerin yönelttiği sorular üzerine yetkili Federal İçişleri Bakanlığı, Türkiye’de değişen koşullara Almanya’da da baskı politikalarını değiştirerek karşılık vermeye hazır olmadığını gösteren bir tutum sergiledi. Muhtemelen ilgili birimdeki memurlar tarafından hazırlanan resmi yanıtta, güncel Anayasayı Koruma Raporu’ndan bazı bölümlere ve yukarıda değinilen 129b maddesi kapsamındaki güncel ceza davalarına atıfta bulunmakla yetinildi. Ayrıca PKK’nin 2025 yılında, bazılarına binlerce kişinin katıldığı çok sayıda etkinlik düzenlediği ileri sürüldü.

Ancak Federal Hükümetin güncel açıklamaları ve Hannover’de polisin yukarıda aktarılan müdahalesi, Milli Güvenlik Kurulu’nun PKK’nin feshedilmesini ve silahsızlandırılmasını onaylaması durumunda bunun Almanya’da da siyasi ve hukuki sonuçlar doğuracağı gerçeğini göz ardı etmemize neden olmamalı. Şimdiden hükümet üzerindeki baskı artıyor ve Kürt Özgürlük Hareketi’ne yönelik politikasını değiştirmesi yönündeki talepler giderek güçleniyor.

Kapsamlı ve hızlı bir af şart

Bu konuda bugüne kadar en açık tutumu, Ağustos ayının başında Die Linke partisinden Federal Meclis Başkanvekili Bodo Ramelow, Rheinische Post gazetesine verdiği röportajda ortaya koydu: “Alman Federal Hükümeti bu süreci diplomatik olarak desteklemeli ve şimdi Türkiye’nin yapmayı planladığı gibi Almanya’da da Kürt aktivistler için kapsamlı ve hızlı af düzenlemelerini hayata geçirmelidir.” Die Linke partisinin Federal Yönetim Kurulu Genel Müdürü Janis Ehling de Ramelow’un taleplerine katılarak Federal Hükümete çağrıda bulundu. Ehling, Kürt örgütlerinin kriminalize edilmesine dayanan mevcut politikanın köklü biçimde değiştirilmesini istedi.

Avrupa düzeyinde çağrılar

Avrupa düzeyinde ise Avrupa Demokrasi ve İnsan Hakları İçin Hukukçular Birliği (ELDH) konuyu gündemine aldı. Birlik, Avrupa ülkelerinde Kürt meselesiyle bağlantılı siyasi faaliyetleri nedeniyle tutuklu bulunan veya haklarında ceza soruşturması yürütülen Kürt aktivistlerin durumlarının yeniden incelenmesini talep etti.

Avrupa Birliği, kendi hukuki yetki alanı çerçevesinde; AB üyesi ülkeler ve diğer Avrupa devletleriyle birlikte, çatışmayla bağlantılı ceza soruşturmalarının ve mahkumiyet kararlarının sona erdirilmesini sağlayacak uygun af düzenlemelerini veya benzer hukuki mekanizmaları değerlendirmeli.

ELDH, idari ve güvenlik politikalarına ilişkin taleplerde de bulundu. Hem Türkiye hem de Avrupa ülkeleri, PKK’ye destek verildiği veya PKK ile bağlantı bulunduğu iddiasıyla uygulanan tedbirleri yeniden gözden geçirmeli. Birlik, özellikle ülkeye giriş yasaklarını, oturum ve seyahat kısıtlamalarını, sınır dışı etme ve dışlama kararlarını açıkça sıralıyor.

AZADÎ'nin somut talebi

Bu doğrultuda, hızla hayata geçirilebilecek ve güçlü bir siyasi mesaj taşıyacak somut bir adım olarak, Federal Adalet Bakanlığından siyasi faaliyet yürüten Kürtlere karşı Alman Ceza Kanunu’nun 129b maddesi kapsamında verilen kovuşturma yetkisinin geri çekilmesini talep ediyoruz. Devam eden kriminalizasyon politikasına son verilmesini hedefliyoruz.

* AZADÎ Hukuki Yardım Fonu Sözcüsü