Avukat Berthold Fresenius ile Düsseldorf Davası ve Almanya'nın Kürt politikası hakkında konuştuk
- Ali Çetiner bu süreçte önemli bir isimdi. İsveç’e gittiğinde güvenlik servisi Säpo ile ilişki kurmuş ve “A kaynağı” koduyla kaydedilmişti. PKK’nin Palme cinayetiyle ilişkilendirilmesinde başvurulan kaynaklardan biriydi. Düsseldorf Davası, kamuoyu nezdinde olumsuz bir algı yarattı. Bu atmosfer ceza davalarının yaygınlaşmasına zemin hazırladı.
- Yasağın otoyol kapatma eylemleri nedeniyle getirildiğini söylemek yanlış olur. Bence yasak zaten uzun süredir hazırlanıyordu ve Türkiye tarafından da güçlü biçimde talep ediliyordu. Bu eylemler, makamların yapmak istediklerini hayata geçirmelerini kolaylaştırdı. Eylemler olmasaydı da yasak muhtemelen getirilirdi.
- Federal Kriminal Dairesi ve Federal Başsavcılık, devam eden ceza davalarında fesih sürecini geçmişteki ateşkeslerle aynı çerçevede değerlendiriyor. Oysa siyasi bir örgütün kendisini feshetme kararı alması, taktik bir ateşkesten farklıdır. Bu, stratejik bir yön değişikliğidir. Federal Kriminal Dairesi ve Başsavcılık bu farkı görmezden geliyor.
ERKAN GÜLBAHÇE
Kürtlerin Avrupa’daki siyasi örgütlenmesine, kurumlarına ve özgürlük mücadelesine yönelik kriminalizasyonun uzun bir geçmişi var. Olof Palme cinayetinde ortaya atılan ve daha sonra geri çekilen “PKK bağlantısı” iddiası, Almanya’daki Kürtler açısından önemli bir kırılma noktası olan Düsseldorf Davası, 1993’teki PKK faaliyet yasağı ve PKK’nin AB “terör listesi”ne alınması, bu sürecin başlıca dönemeçlerini oluşturuyor. Türkiye ile Almanya arasındaki ittifakın ve Ankara’nın Kürt muhalefetine yönelik taleplerinin eşlik ettiği bu süreçte, Kürt kurumları ve siyasi faaliyetleri birer “güvenlik tehdidi” olarak ele alındı. Bu tarihin bir de yasaklara ve yargılamalara karşı verilen mücadele boyutu var. Kürtler, gösterileriyle kurumlarına sahip çıkarken mahkeme salonlarında da yıllara yayılan bir hukuk mücadelesi yürüttü. Avukat Berthold Fresenius, bu mücadelede uzun yıllardır Kürtlerin savunmasını üstlenen hukukçulardan biri. Kürtlerle 1980’lerin başında Frankfurt’ta kurduğu ilişkiler, bugüne uzanan bir dayanışmaya dönüştü. Düsseldorf Davası avukatlarından Fresenius ile Almanya’nın Kürt politikasını, kriminalizasyonun hukuki ve siyasi dayanaklarını ve buna karşı yürütülen mücadeleyi konuştuk. 40 yılı aşkın deneyime dayanan bu söyleşiyi iki bölüm halinde yayımlıyoruz.
Kürt sorunuyla ve Almanya’daki Kürtlerin hukuki sorunlarıyla ilgilenmeye nasıl başladınız?
1980’lerin başında Frankfurt’ta Kürtlerle giderek daha fazla temas kurmaya başladım. O dönemde çok sayıda Kürt müvekkili olan bir avukatlık bürosunda staj yapıyordum. Hem bürodaki çalışmalarım hem de kişisel ilişkilerim sayesinde Kürtlerin yaşadığı sorunları daha yakından tanıdım. Türkiye’deki askeri darbe, Almanya’da da siyasi gündemin bir parçasıydı. Kendi siyasi faaliyetlerim nedeniyle Türkiye’deki gelişmelerle zaten ilgileniyordum. Ancak özellikle Kürt sorununa yönelmem, 1980’lerin başında kurduğum bu kişisel temaslar sayesinde oldu.
Düsseldorf Davası nasıl bir yargılamaydı? Bu süreçte sizi kişisel ya da mesleki açıdan en çok etkileyen ne oldu?
Düsseldorf Davası sırasında genç bir avukattım. Çok büyük ve kamuoyunda geniş yankı uyandıran bir davaydı. Ali Çetiner’in ceza indirimi karşılığında tanıklık yaptığı bu dava, benim hatırladığım kadarıyla Almanya’da bu tür bir tanığın kullanıldığı ilk davaydı.
Tutuklu müvekkillerimiz, avukatlarının yanında değil, cam bir bölmenin arkasında oturuyordu. Her sanığın biri kendi seçtiği, diğeri mahkeme tarafından atanan iki avukatı vardı. Mahkemenin atadığı avukatlar müvekkillerle ve bizimle iletişim kurmuyordu. Onları savunmanın bir parçası olarak değil, iddia makamına yakın bir konumda görüyorduk. Bu durum savunma çalışmalarımızı da zorlaştırıyordu.
Dava, normal bir mahkeme salonunda değil, eski bir sığınakta görülüyordu. Sığınak, cam bölme ve tutukluların yüksek güvenlik önlemleri altında salona getirilip götürülmesi, dışarıya sürekli olarak “Burada çok tehlikeli teröristler yargılanıyor” mesajı veriyordu. Federal Başsavcılığın dört temsilcisinin katıldığı duruşmalarda, savcılığın yarattığı son derece saldırgan bir atmosfer vardı. Cam bölme, savunma açısından ciddi bir engeldi. Duruşma sırasında müvekkilinizle konuşabilmeniz, tanıkların ifadeleri hakkında hemen bilgi alabilmeniz gerekir. Haftalarca itiraz ettik. Duruşma salonunda da eylemler yaptık, camlara yazılar astık. Sonunda bölme kaldırıldı. Bu, davanın başında elde ettiğimiz küçük bir başarıydı.
Terör örgütü suçlaması doğrudan PKK’nin tamamına değil, PKK içinde faaliyet gösterdiği ileri sürülen PKN adlı yapıya yöneltilmişti. Bu yapı, Almanca “Parteisicherheit, Kontrolle, Nachrichtendienst” (Parti Güvenliği, Kontrol ve İstihbarat Servisi) olarak adlandırılıyordu. Daha sonra aynı suçlama kurgusu kullanılmadı.
Hukuken önemli konulardan biri de Ali Haydar Kaytan ile benim müvekkilime yöneltilen cinayet suçlamasıydı. Suçlama, Lübnan’daki bir kampta gerçekleştirildiği ileri sürülen örgüt içi yargılamayla ilgiliydi. Uzun süre, bu olayın Almanya’da yargılanıp yargılanamayacağını tartıştık. İddiaların doğru olup olmadığının araştırılması aşamasına geçilmeden önce, bu konuda Almanya’da hukuken yargılama yapılıp yapılamayacağı ele alındı. Lübnan’da iç savaşın ardından, savaş dönemindeki siyasi olayları da kapsayan genel bir af çıkarılmıştı. Federal Başsavcılık, bu affın Almanya’daki kovuşturmayı engellemesini istemiyordu. Ancak mahkeme sonunda affın geçerli olduğunu kabul etti ve bu suçlama bakımından yargılama sona erdi.
Dava farklı aşamalardan geçti. Görüşmelerin başladığı, çok sayıda tutuklunun serbest bırakıldığı ve bazı sanıklar hakkındaki davaların kusurun azlığı gerekçesiyle sona erdirildiği dönemler oldu. Böylece davanın kapsamı giderek daraldı. Bir dönemde sanıklar, mahkemeyi protesto etmek amacıyla susma ve yargılamaya aktif olarak katılmama kararı aldı. Avukatlardan da aynı tutumu benimsemeleri istendi. Ben bunu doğru bulmuyordum, ancak bu müvekkillerimin kararıydı. Daha sonra bu tutumdan vazgeçildi ve aktif savunmaya dönüldü.
Kişisel olarak Ali Haydar Kaytan ve Hüseyin Çelebi bende güçlü izler bıraktı. Kaytan’ı çok zeki ve mütevazı biri olarak tanıdım. Kendisine büyük değer veriyordum. Hüseyin Çelebi ise Almanya’da büyümüştü. Alman solunu, devleti ve buradaki siyasi ortamı tanıyordu. Davanın çevresinde yaşananları çok iyi kavradığını düşünüyordum. Son derece sıcak, açık ve dost canlısı bir insandı. Dava boyunca güçlü bir dayanışma vardı. İzleyici sıraları çoğunlukla doluydu. Mahkeme önünde protestolar düzenleniyor, tutukluları taşıyan araçlar geçerken onlara el sallanıyordu. Salonda sloganlar atılıyor, zaman zaman salon boşaltılıyordu. Bugün birçok devlet güvenliği davasında neredeyse hiç izleyici bulunmadığı düşünüldüğünde, aradaki fark çok büyük.
Olof Palme cinayetinde sonradan geri çekilen “PKK bağlantısı” iddiası ve Düsseldorf Davası, Kürtlerin Avrupa’da bir ‘güvenlik meselesi’ olarak görülmesinde nasıl bir rol oynadı?
İsveç’te 1984 ve 1986 yıllarında Uppsala ve Stockholm’de iki kişinin öldürülmesi, güvenlik makamlarının PKK’ye erken dönemde olumsuz yaklaşmasına yol açtı. Aynı dönemde, çoğu Malmö’de yaşayan bazı Kürtlere bulundukları kentin sınırlarını terk etmeme yasağı getirildi. İstihbarat servisi bu kişileri PKK yapıları içinde yer almakla suçluyordu. Ancak haklarında ceza davası açılmıyor, somut deliller gösterilmiyor ve avukatlara dosya verilmiyordu. Her şey gizlilik ve devlet güvenliği gerekçeleriyle açıklanıyordu. İnsanlar kendilerini hangi somut suçlamaya karşı savunacaklarını bile bilmiyordu. Bence bu, düşman ceza hukukuna örnek sayılabilecek bir uygulamaydı. İsveç’te de çok eleştirilen bu uygulamanın kaldırılması yıllar sürdü.
Palme cinayeti soruşturmasının ilk yöneticisi Hans Holmér, soruşturmayı baştan itibaren PKK bağlantısı ihtimaline odakladı. Daha sonra görevden alındı. Soruşturmayı bu ihtimale indirgemek ve böylece cinayetin aydınlatılmasını engellemekle suçlandığı için İsveç’te ağır biçimde eleştirildi. Ali Çetiner de bu süreçte önemli bir isimdi. İsveç’e gittiğinde güvenlik servisi Säpo ile ilişki kurmuş ve “A kaynağı” koduyla kaydedilmişti. PKK’nin Palme cinayetiyle ilişkilendirilmesinde başvurulan kaynaklardan biriydi.
Düsseldorf Davası, kamuoyu nezdinde olumsuz bir algı yarattı. Bu atmosfer, derneklere yönelik baskınların, yasakların ve ceza davalarının yaygınlaşmasına zemin hazırladı. 1993 öncesinde ve sonrasında çok sayıda dernek baskını düzenlendi ve dernekler yasaklandı. Bu yaklaşımın, 1993’teki faaliyet yasağının siyasi ve hukuki zeminini hazırladığını düşünüyorum. Ancak Kürt hareketinin Avrupa’daki bazı eylemlerini de eleştirel değerlendirmek gerekir. 1980’lerin ortalarında ve sonlarında Avrupa’da ölümlere yol açan çatışmalar yaşandı. PKK’nin bazı kişileri öldürttüğü iddiaları da gündeme geldi.
1990’ların başındaki otoyol kapatma eylemlerini de siyasi açıdan yanlış buluyorum. Bazı aktivistler, Türkiye’de binlerce insan öldürülürken, köyler yakılıp boşaltılırken Almanya’da bir otoyolun kapatılmasına neden bu kadar tepki gösterildiğini anlamıyordu. Bu durum, Almanya’nın toplumsal ve siyasi koşullarının yeterince tanınmadığını gösteriyordu. Öcalan ve hareketin yöneticileri daha sonra bu hataları kabul etti, özeleştiri yaptı ve bunların tekrarlanmayacağını söyledi. Aynı tür olaylar da bir daha o biçimde yaşanmadı.
PKK’nin 1993’te Almanya’da yasaklanmasında hangi etkenler belirleyiciydi? O günden bu yana yaşanan değişimlere rağmen yasağın sürmesini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Yasağın otoyol kapatma eylemleri nedeniyle getirildiğini söylemek yanlış olur. Bence yasak zaten uzun süredir hazırlanıyordu ve Türkiye tarafından da güçlü biçimde talep ediliyordu. Bu eylemler, makamların yapmak istediklerini hayata geçirmelerini kolaylaştırdı. Eylemler olmasaydı da yasak muhtemelen getirilirdi. Çünkü yasak isteniyordu ve bunun uygulanması planlanıyordu. 1990’ların başı, Türk ordusunun Kürt bölgelerindeki savaşının en yoğun olduğu dönemlerden biriydi. Binlerce köyün boşaltılması ve yıkılması büyük ölçüde bu dönemde gerçekleşti. Türkiye, Avrupalı müttefiklerinden de Kürt muhaliflere karşı harekete geçmelerini istiyordu.
Bugün de PKK’nin kendisini feshetme yönündeki açıklamaları Alman makamlarının temel yaklaşımını değiştirmedi. Federal Kriminal Dairesi ve Federal Başsavcılık, devam eden ceza davalarında fesih sürecini geçmişteki ateşkeslerle aynı çerçevede değerlendiriyor. Daha önce de ateşkes ve müzakere dönemleri yaşandığını, bunların sonunda çöktüğünü ve silahlı mücadelenin yeniden başladığını söylüyorlar. Oysa siyasi bir örgütün siyasi gerekçelerle kendisini feshetme kararı alması, taktik bir ateşkesten farklıdır. Bu, stratejik bir yön değişikliğidir. Böyle bir karardan birkaç ay sonra silahlı mücadeleye dönülmesi, örgütün kendi siyasi kararını geçersiz kılması anlamına gelir. Federal Kriminal Dairesi ve Federal Başsavcılığın bu farkı görmezden geldiğini düşünüyorum.
***
Kürtçe savunma nasıl sağlandı?
İlk davalarınızda Kürtler ana dillerinde savunma yapabiliyor muydu? Alman mahkemelerinde Kürtçe konuşmak nasıl mümkün hâle geldi?
Başlangıçta bu, büyük bir mücadele konusuydu. Mahkemeler, Kürtçe konuşma talebini sanıkların ve avukatların yargılamayı zorlaştırma girişimi olarak görüyordu. Sanıkların Türkçe bildiğini, dolayısıyla Türkçe tercümanın yeterli olduğunu söylüyorlardı. Telefon dinlemelerinde Türkçe konuştuklarının tespit edilmiş olması da bu gerekçeler arasında gösteriliyordu. Bu yaklaşımın yer yer ırkçı bir arka planı vardı. Kürtçe tercümana ihtiyaç olmadığı varsayılıyor, müvekkillerden Türkçe konuşmaları isteniyordu. Sanıkların Kürtçe konuşabilmesini ve mahkemelere Kürtçe tercüman çağrılmasını sağlamak çok zordu.
Savunmanın yıllar süren çabaları sonucunda bu durum değişti. Bugün bir müvekkilim Kürtçe konuşmak istiyorsa bunu yapabiliyor. Ben de müvekkillerime bu haklarını kullanmalarını her zaman özellikle tavsiye ettim. 1980’lere özgü başka bir güçlük daha vardı. PKK’nin açıklamalarında, Marksist-Leninist ve radikal sol çevrelerde kullanılan çok sayıda soyut siyasi kavram yer alıyordu. Bazı müvekkillerim, ana dilleri Kürtçe olmasına rağmen bu kavramları Kürtçeye aktarmakta ve siyasi açıklamalarını Kürtçe yapmakta zorlandıklarını söylüyordu. Bu, o dönemin siyasi diliyle ilgili bir sorundu. Bugün mahkemelerde Kürtçe konuşulması olağan kabul ediliyor.
Ankara-Bonn temasları
PKK’ye yönelik faaliyet yasağından önceki Türk-Alman temasları, dönemin Türkiye basınına da yansıdı. Cumhuriyet’in 29 Kasım 1993 tarihli haberinde, Türk heyetinin Alman güvenlik ve istihbarat yetkilileriyle görüşerek PKK faaliyetlerinin yasaklanmasını istediği, Türkiye’de hazırlanan beş klasör belgenin 22 Kasım’da Almanya’ya götürüldüğü aktarılıyordu. Gazetenin bir gün önce yayımlanan haberinde ise Dışişleri Bakanları Hikmet Çetin ile Klaus Kinkel arasında yasak öncesinde yoğun bir telefon diplomasisi yürütüldüğü belirtiliyordu.
Berthold Fresenius kimdir?
Berthold Fresenius, 1988’den bu yana Frankfurt’ta avukatlık yapıyor. Ceza savunması ve göç hukuku alanlarında çalışıyor. Kürtlerle ilişkileri, çok sayıda Kürt müvekkili bulunan bir avukatlık bürosunda staj yaptığı 1980’lerin başına uzanıyor. Düsseldorf PKK Davası’nın savunma avukatları arasında yer alan Fresenius, sonraki yıllarda da PKK üyeliğiyle suçlanan çok sayıda Kürt’ün savunmasını üstlendi. Mesleğini Frankfurt’taki Herzog & Kollegen avukatlık bürosunda sürdürüyor.