Gore yê tay cigêrayişan cîhan de 6809 ziwanî estê û nê ziwanan ra nêzdî 6000 hebî miyanê vîndîbiyişê de yî. No îstatîstîk de aseno ke xeterî (taloke) çiqas pîl o û yeno zanayîş ke zaf ziwan ewro çîn bî.
Gerdun û cîhano ke ma te de cuyenê de zaf ganîyî estê û her ganî wayirê rengekê yo. Her reng zî wayirê yew cewherî yo. A tewr muhîm zî wayirê ziwanêkî ya. Her ganî xo bi ziwanê xo dano famkerdiş. Reyna her ganî estbiyîşê xo bi rayirê ziwanê xo paweno. Taybetî zî no xal seba mordem zaferî yeno cuyayîş. No sedemî ra miyanê ganîyan de, o ke eşkeno wate bido decan û kêfweşiyê xo, hêvî û xeyalê xo bare keno, mordem o. La belê o ke tewr zaferî ser riyê hard ro ziwanan qetil keno zî ancî mordem bi xo yo.
6000 ziwanî taloke de yê
Netewperestiya ke bi ideolojiya serdest ameya berzkerdiş tewr zaferî ziwan û kulturê şarê ke wayirê dewlete nîyî, çinyo dano hesibnayîş û seba çinî bikero zî hewl dano ke bi raya politîkayê asimliasyonê şaran entegreyî kulturê xo bikerê. Goreyê tay cigêrayişan cihan de 6809 ziwanî estê û nê ziwanan ra nêzdî 6000 hebî miyanê vîndîbiyişî de yî. No îstatîstîk damusneno ke xeterî çiqas pîl a, reyna asta resayişê sîstemê netewperestî kera ro ver çiman û yeno zanayîş ke zaf ziwan ewro çîn bî. Gelo no bi xo vîndîbîyayîşê nê şaran zî nîyo, yan zî merdişê mordemî nîyo? Decdayîşê gerdunî niyo? Na çikayîşê zereyê cuyayişê nîyo?
Polîtîkayê çinkerdişî
Her ziwan xelekek leteyê mordemiye yo. Vecîyayîşê teberê na xelekê teyna vîndîbiyayişê yew ziwanî nîyo, eynî wextê de heme xelekî zî vindî benî. Ewro yew ziwan ke raştî polîtîkayên çinkerdişî yeno zî ziwanê kurdî yo. Dewleta tirkî ke dismeniya şarê kurdî kena amurê xo kena meriyetê ke meqsedê xo yo asîmilasyonî de serkewte bibo. Ziwanê tirkî û bi tirkî qiseykerdişê sey medeniyetî dest gireweno, no eynî wextî de zî nêy çimê komalêyî de zî bi awayeke dano awankerdiş.
Ma ziwanê xo qijik vînenê?
Her çiqas ma ferqî de nêbî zî o nîyet de ma çiyo bibê zî çi heyf o ke zaf rayan zî ma fek ziwanê xo ra verdê û bi tirkî fikiryenê, bi tirkî nusnenê û qisey kenê. Hincetê ma zî “Ma xo zaferî rind îfade kenê” yo, yan zî “çiyê ke ma wanenê bi tirkî yî” ûsb. Ya raşt no pera bi hincet bi xo nêdecayîş ra eleqedar o. Labelê rayna ma xo ra pers bikerê: Ma çi ra zafêrî xo bi ziwanê tirkî rind ifade kenê? Na raştî yê teyna bi asîmîlasyon ra eleqedar dest girewtiş qey raşt o? Yan zî na teberî xo de îfadekerdiş raşt o? Ya raşt yan ma ziwanê xo qijik vînenê yan ma raştiya xo ra durî kewtî, yan zî ma de hesnêkerdiş esto.
Wayirnêveciyayîşê ziwanê xo, wayirnêveciyayişê eslê xo yo
Eke heskerdiş xurt bibîynê ziwan zî xurt bînê. A çaxe bi heskerdişê ra bi ziwan cuyayîş estbi. Labelê çi heyf o ke na babet ma ra sey çiyeko peyînî yeno.Wina aseno ke çi şar bi qasî kurdan ziwanê dismenê xo nêxebetnayo. Helbet heme ziwanan ra hurmet bibo labelê verî her çîyî bi ziwanê maya xo de, fikir û rih de cuyayîş û kerdiş pratîkê ganî yo, lazim o.Bi vatişê; “Raşt o, gerek ma bi kurdî qisey bikerî” nêyeno (nino) viyartiş. Ganî hindî ma teyna na vatişê nêvacê, pîya ra ma vatişê xo biyarê ca. Teberê înan de zî wayirnêveciyayîşê ziwanê xo wayirnêveciyayişê eslê xo yo, hardê xo yo, maya xo yo zî.
Ziwanê xo bicuyî
Naye zî raştiya xo ra durîkewtişê dano awankerdiş û tewr zaf zî politikayê asimilasyonê nayê ra feyde gêna. Eke ma nêwazê bibî qatilê ziwanê xo, o wext ganî ma wayir ziwanê xo ra vêcîyê û ziwanê xo bicuyî. Bi na raştiyê ma cuyayîşê xo bixemilînê. Çitur (seyî) ke gerdun mordem de yeno ziwan, mordem zî bi cewherê xo beno resmê gerdunê û bi kerdişê xo beno ziwanê gerdunî. Reyna çitur ke her vilek şaxên xo ser ke xo binê hardê de bi kok kerdo de rind bî, her mordem zî bi ziwanê xo rind û weş beno. Ziwanê maye derguşa pêro kêliyê cuyayişê yo.
AZÎZE YAGIZ