Laîn’e gidince Xorasan Kürtlerinin gelmiş geçmiş en büyük şairi olan Cafer Qulî’nin köyünü ziyaret etmemek olmazdı. Deregez’den ilk dağ sırasını geçtikten sonra gelen Laîn Çayı’nın kenarında kurulan Zengilan Köyü, Cafer Qulî’nin doğduğu köy olarak biliniyor ama aykırı görüşler de yok değil. Cafer Quli’nin 170 yıl önce yaşadığı rivayet ediliyor. Hecî Îbrahîm Baruyî (83), Cafer’in anne tarafından Sêvikî aşiretinden olduğunu iddia ediyor ama bazıları onun Kawîlere bağlı Zengir tayfasından olduğunu söylüyor. Cafer Qulî bir şiirinde aslını, geldikleri yeri şöyle söyler:
Welatê me nav Mereşe / Ülkemizin adı Maraş
Dewe barin ji qûmaşe / Develer qumaş yüklü
Sêwa keçkê qizilbaşe / Qızılbaş kızı için
Bi hûkme Şah Ebbas / Şah Ebbas’ın emriyle
Ji Rum û Qeyser / Rum ve Kayseri’den
Aware bûye ewlade Heyder / Göçebe olmuş Haydar’ın oğulları
Cafer Qulî bûye muster / Cafer Qulî içinde kalmış
Xwang u birano bibînin halê min / Kardeşlerim görün halimi
Cafer Qulî gençken aşık olur, bundan sonra divaneye döner ve gezmeye başlar. Her yerde Kürtçe, Türkçe, Arapça ve Farsça şiirler okur. Nerede ve ne zaman öldüğü bilinmiyor ama kendisinden epey şiirin kaldığını söyleyebiliriz. Sevgilisi üzerine okuduğu şiirinden bir bölüm şöyle:
Sebrê Dixwazim
Awaza îşqa min çikir ji alem, can
Çi Şah û çi gedan, ji ereb ta ecem
Heft salan şevîtîm lêlê ez mîna Kerem, can
Ya Eslî ye me, ku sebre dixwazim. Ayy!
Dilê min dibirin, navê parvê, can
Ne Meşhedê rinde ne jî Kerbela
Ya watanî yarê ya jî Buxara, can
Her çi mislet bê we sebre dixwazim!
Cefer Qûlî dibêm mecbûrim kasê can
Yar ji min hilgirtin duşminê cabîr
Li ve mûsîbetê min bikin sabib can
Axx! sebre dixwazim, amaan amaan!
Bojnurd
Baxçixî’nin yetiştirdiği en önemli isim yazar Yahya Elewî Ferd’dir. Onlarca çocuk kitabının yazarlığını ve dağıtımını yapıyor. Ayrıca Kum şehrinde kendisine ait bir yayınevi de var. Bunun dışında ünlü sanatçı Aman Baxçixî’yi de saymak gerekir. İlk modern müziği yaygınlaştıran sanatçı.
Kürt şehri Bojnurd, Şadî xanlarının merkezi. 250 bine yakın nüfusu var. Burada Şadîlere ait müze (Neynikxanê), hastane, mezarlık gibi tarihi yerler mevcut. Hepsi çinilerle süslenmiş ve muhteşem güzellikte. Şadî müzesinin girişinde taştan yapılmış bir Şadî savaşçısının kabartması var. Palabıyıklı olan kabartmanın yüzü boyalı ama boya silinmiş. Çünkü Şadî savaşçıları savaşa giderken yüzlerini kırmızıya boyarlarmış, yaralandıklarında arkadaşlarının moralleri bozulmasın ve düşman cesaretlenmesin diye. Bunun dışında müzede tamamıyla ayna ile kaplanmış bir oda var, bütün Şadî xanlarının resimleri de içine yerleştirilmiş. Bu odada diğer devletlerden gelen misafir/diplomatlar yatırılıyormuş. Herhalde bundaki amaç, ziyaretçinin bir tek kendisini ve xanların resimlerini görmesi ve dışarı ile olan ilişkisi kesilmek istenmiş olması yatıyor.
Son yıllarda Bojnurd’da yaşayan Türkler, Xorasan Kürtlerinin, giysilerini Türklerden aldığına dair iddialar ortaya atmış. Bu büyük tartışmalara neden olurken devletin resmi kurumu olan Kültür Mirası Dairesi bunu reddetmek zorunda kalmış. Bu reddin arkasındaki fikir de kuşkusuz arkadaşımız Golî Şadkam’ın çalışmaları. Golî, bu dairede çalışan bir Kürt araştırmacı ve yazar. Daire çalışmaları çerçevesinde köylere ve göçebeler arasına giderek araştırmalar yapıyor. Bunların video kayıtlarını, seslerini vs. aldıktan sonra Kültür Mirası Dairesi’nde kayıt altına alıyor. Yani kime ait oldukları, nasıl yapıldıkları, nasıl ve ne zaman kullanıldıklarına dair etraflı bilgileri, şahitler ve belgeler vasıtasıyla kayıt altına alıyor. Bu önemli işin neticesinde daire, giysiler üzerine resmi açıklamasını yaparak tartışmalara nokta koyuyor.
Bojnurd’un dışında hemen hemen şehirle bütünleşmiş çok enteresan bir Kürt köyü var. İsmi Baxçixî. Hepsi Kürtçe konuşur. Sert imajlı insanlar ama mertler. Köyün girişinde kale şeklinde kerpiçle inşa edilmiş eski bir sur ve kaleye benzer bina var. Bazı yerleri iki katlı. Bunun zamanla Özbek ve Türkmen akınlarına karşı yapılmış olduğu kesin. Bojnurd’da kime sorarsanız Baxçixîlerden korktuğunu mutlaka dile getirir. Baxçixî’de Kero, Şaxu, Zaxurî aşiretleri bulunur. Baxçixî’nin yetiştirdiği en önemli isim yazar Yahya Elewî Ferd’dir. Onlarca çocuk kitabının yazarlığını ve dağıtımını yapıyor. Ayrıca Kum şehrinde kendisine ait bir yayınevi de var. Bunun dışında ünlü sanatçı Aman Baxçixî’yi de saymak gerekir. İlk modern müziği yaygınlaştıran sanatçı.