Koyanê Çewlîg de, nokteya tewre berz Koyê Çewlîg de Qilê Qoxî yo û 3250 metreyo. Dima ra Koyê Çewtela de Qile Şemî û 2940 metreyo. Zobî, Koyê Şerefdîn, Koyê Çawreş, Koyê Sipî, Koyê Bandoz, Koyê Karêr, Koyê Sûlbûs û Koyê Qertalix zî 2000 metre ra berzî. Ver ku, erdê Çewlîg berzo, zaf vewre û varan varena û aw zafa. Name Çewlîgi, yê bîn zî Bingol o, yanî gole ke boye weş dana û koyê ke corê îye de gol estî. Awê Çewlîg, serê Koyanê Çewlîg ra yenî û tabîîye.Serê Koyanê de zehf gol estî. Miyanê Golên Çewlîg de, dergeyîye Koyê Şerefdin de, hetê Qeze Bongilanî de Golê Hezarşa esta, zerê gol de girawek esta cayê xo bedilnena, yanî gêrena. Çewlîg de, name tayî golê bîn zî Golê Behrî, Golê Serd, Golê Teyran, Golê Qeran û Golê Manastîrî ya. Mîyane Warê Çewlîg de, yê navdar Warê Çewtela, Warê Şerefdin, Warê Qox, Warê Çawreş, Warê Karêr û Warê Qerê Emeron o. Nika zafe nayê waran, Dewlata Tirk a Kolonyalîst qedexa kerdî. Erdê Çewlîg, qêy weyîkerdişe dewaran,bizan û mêşnan zaf mûsaît û weşo.Verê şerê azadî, tenê li Warê Şerefdin de 200 hezar zeyadetir manga, bizan û mêşnan çerenê û mexelkerdenê. Erdê Çewlîg, serra pancês gem û xeydî yanî daristan o.La zafe gem û xeydon dewlata kolonyalîst veşnaye. Zobî zî dorverê geman çerê û mergî.
Erdê Çewlîg, tenê serra di û nîmi deşta. Deşta en gird, Deşta Çewlîg a û hîraye Deşta Çewlîg 60 kîlometre kare ya. Deşta Dara Hênî û Deşta Gonîgî zî deştê girdî.
Mîyanê awê Çewlîg de, çemê gird Çemê Murad, Çemê Pêrî û Çemê Gonîgî. Çemê Murad hetê Muş ra yen o, bentarê bajarê Çewlîg û qeze Dara Hênî de, kişte Dara Hênî hetê vakurî de viyeren o û derbase Xarpêt ben o. Çemê Pêrî zî Erzorom ra vejîyeyana, zerrê mintiqa Gexî ra şina û ver xo dana Dersîm. Zobî zî, Çemê Rîz, Çemê Sûsî, Çemê Goşkarî, Laya Vahkîn, Laya Saxêrî, Laya Xorxolî ze Laya Paxî hina çem û laye kijkek zî estî.Dewlata Tirk ser Çemê Pêrî awbende Gêxî û Özlûce awakerd. Dewleta Îstîlaker yê Tirk, ser Çemê Murad de zî Awbendê Qele awakena. Dewlat bi awakerdişe înan awbendan, wazena ke beyntare Koyanê Çewlîg asîbiker û şayîş û amayîş de gerîlla zorî banc o. Mixara Zag ye Dewê Zag giredaye Qeza Dara Hênî û Mixara Qobik ye Kanîreş hem tarîxîye hem zî bi nav û vengî û wextê Hurîyan ye baw û kalê kirdan ra mendî. Çewlîg miyane hudude Dewe Mendo û Topalan de “Çire Yad”, “Kaniye Yado” esto, hemi darî û daristan o, sey cennetiy o. Ver ku, Heliye Kurdîstan Yado, Serhildan Şex Seîd de cayê Çirê Yado de hemverê Arteşê xoverdayîşek bi heybet kerdo, seba ay Şarê Çewlîg ya çirik ra vano “Çirê Yad”. Çewlîg, Dewe Belluzer de “Çirikê Gird” esto. No Çirik zehf berz, tabîî û weşik o. Çewlîg de, cayê tarîxî zî zafî. Li Gexî; Dizike Gêxî, Camîyê Gêxî, Dara Hênî; Dizike Dara Hênî, Di Hew Quba, Dizike Rîz, Bongilan de Xirbe Qele esto..Dewlata Kolonyalist yê Tirk, ser Xirbe Qele awbendek awakena. Dizike Gexî zî, ver awakerdişe Awbendê Gexî kewto tehluke. Erdê Çewlîg de nêzdîyê qeza Dara Hênî madenên asin û krom, nêzdîyê Gonîgî zî madenên komir, zobî zî zerd, fosfast, awên mîneral û germaw esta. Germawên Çewlîg bi nav û vengî. Gêxi de Germawe Xorxol, Dara Hênî Germawê Hajan û Kanîreşe Germawe Çêrme esta. La heta nîka şarê Çewlîg, na dewlemendîya ser erd û bin erd ra feyde nêdî ya. Hingimêne Çewlîg zî binav û veng o. Însane Çewlîg, bigiranî miqatekerdiş heywan û zîraat ra dabarê xo kenî. Ewrupa zî zaf koçbere Çewligij esti û merdimen xo yê welat ra ardim kenî. Hetê cografik de, vakûre Çewlîg de bajarê Erzîngan û Erzorom, rojhilat de Muş, başur de Amed û rojava de bajarê Xarpêt û Dersîm est o.
7 qeza, 12 nahîye, 320 dew, 796 mezra girêdayê bajarê Çewlîgi yê.Dara Hênî, Bongilan, Kanîreş, Azarpêrt, Çêrme,Xorxol û Gêxî qezayê Çewlîgi ye.
Çewlîg de bi tamamî 263.525 kes ciwîyayenî. La tayê cigêrayox vanî, beyntarê 600 û 700 hêzar Çewligij teberê Çewlîgi de ciwîyayenî. Zafe însanê Çewlîg kirdkî, tayê înan zî kurmancî qisekenî. Hem bawerîye elewî hem zî bawerîya sunî esta.Govende Çewlîg, wişk û bileza. Delîlo, Govend, Çepîk û Heli kaykerdenê meşhurî. Werdişê Çewlîg de ye meşhûr, qedayîf, mastuwa, zerêvet, keşk,çirvila û dimse Siwanî yo. Huner, cil û bergê Çewlîg de zî, şalê Gêxî, fîstan,qofî, qulaw, xêm, pilas û cacîm eye meşhur o.