Vanê ‘Yew şar bi ziwan û hunerê yeno naskerdiş’ rasta ci zî wina yo. Her çî ra ver ziwan û kulturê yew şarî zaf muhîm o. Şarî bi ziwan û kulturê xo xo îfade kenê û benê wayîrê kamîyêk. Mîyanê hunerî de cayê muzîkî zî cayêko muhîm gêno. Hele-hele mîyanê şarê kurdî ke bi serrano ke binê zulmê serdestan de ciwîyeno de cayê muzîkî zêde yo. Şarê ma bi dengbêj û deyrbazanê xo derdê xo ard ziwan. Deyrê ke yenê viraştiş û vatiş hetêk ra behsê derd û kulê şarê ma kenê hetêk ra zî desteg danê mucadeleyê azadî. Ma no nuşte de deyîrbazo çewligij Mucahît Gokerî de roportaj kerd. Goger sey heme deyrbazanê kirmancan xo rê deyîrbazo namdar Rençber Ezîzî nimune gêno.  Gokero ke albuma xo ya Dara Hênî veta vano: “Eke yew ca de kemasîyêk, zûlmêk, nêheqîyêk bibo gere hunermend vengê xo berz bikêro. Eya semed ra nika zî sistema zordarî, nêwazena kes vengê cîya vejo. Vanî, yew veng, yew welat, yew ziwan, yew bayraq, yew kome. Tehamul nêkênî zobînan. Mi gore Huner (muzîk), eke neheqî, nêaro ziwan kêm maneno, nêmcet maneno.”


Birêz Mucahît Goker merheba.. Ma verî seba ke to ma nêşikit û wextê xo ma rê abirna to rê sipas kenê. Ma verê cû hîkayeya to, fekê to ra bieşnawê, Mucahît Goker kam o?

Merheba, weş û war bibên. Ez serr a 1962’de Dara Hêni (Çolîg) de ameya dinya. Mi Mektebo verîn Dara Hênî de wend. Serra (ard) lerza Çoligî (1971) ra têpîya, mektebo orte û lise, mi Çolig de wend. Mi serra 1981 de wendegah de dest bi mamostetî kerd. Kayserî, Semsur û Dara Hênî de 10 serrî mamosteyî ra pey, pêynîyê 1998 de bi keyê xo hewelyawa Mersin. Ez îta de mamostetî ra 2009 de tekawut bîya. Nika zî ez ha Mersîn de cuyena. 


Têkîlîya to bi muzîkî senî dest pêkerde.?

Yeno mi vîr ke, ez 6-7 serre bîya, (kêye de-wendegah de-kûçe de) tim û tim mi dêyîrî vatên. La belê goşdarî ra zî, mi zaf hes kerdênê. Kam ca ra vengê muzikî biamêne, mi goş nênê ser. Ez 14-15 serre bîya, pê tembûrcendiş dest pê kerd. Yew tembûra şikitê kewtbî mi dest. Sinê tembûr ra yew felqe çîn bî. 1-2 têl ser o bibî. Bi aye tembura nîmcet ser ser o ez gêrawa venganî. Mi hetêk ra venganî şinasna, heto bîn ra (xo gore) zi, mi dinya şinasna. 


Çi-çîyî muzîkê to ser o tesîr kenê?

Însan fikre xo, vînayê xo her wext, têna bi qisedayiş nêeşkeno bîaro (zon) ziwan. Resim, edebiyat, muzîk û hunerê zobînan, karê ma hem keno asan û hem zî dinyaya ma keno zergun. Ez îna texmîn kena ke; qicê ra nat, ziwanê dadîyê ma ser qedexî (wexta kû ez pê hayîdar bîya) xortîya mi ser tesîr kerdbi. Eye ra pê deyîr tirkî ra zêde, kurmanckî û kirmanckî mi goşdarî kerdênê û vatênê. (Ez eşkena vacî tirkî zi repertûar mi xêylê hîrab o.) Dadîya mi bî zazaki, kurmanckî zi hol zonayêne. Saete Radyoya Erivan biamên, hetanî biqedîyo ma goşdarî kerdênê. 1975-76 ra têpîya kasetan ra (ge nimti-ge eşkera) kurmanckî û kirmancki goşdarî kerdênê û mi ey deyîran vatenê. Mi va la; insan vinayê xo gore xo (an o zon) ifade keno. 1989 de kilama min a vêrîn, “Dara Hênî” mi viraşt bî. Dara Hênî; bi zergunîya xo, bi hamnan û zimistanê xo, bi Royê Muradî û tarîxê xo, mi de zaf tesir keno. Yew zî insan, dormalê xo de çi bivîn û çi bicuyo, wazeno eynan bêro ziwan. Na tewr çîyî muzîkê mi ser, zêde têsîr kenê. 


Ti kamcîn enstrumanan cenenî? Cayê kamcîn enstumanî to rê cîya aseno?

Tembûr (baxlama), cûra û sazbuş cenena. Cumbuş, ud, flut, mey zî nîmcet cenena. Enstrumanî kû konseran de şixulnena (tembûr-cura-sazbuş) semêdî mi, cayê înan cîya yo.


 Serra 2013 de albumê to Dara Henî vejîya. Wa xeyrîn bo. Ti eşkenî ma rê tayê behsê prosesê vejîyayîş û muhtewaya nê albumê xo bikerî? A bîne zî seke ma zanê ke Serdar Keskîn zî to dir pîya xebityeno û şima pîya şinê konseran.  To û Serdar şima yewbînî senî şinasnayî? Na hevaltî senî dest pêkerde?

2009 de badê 25 serran xebate, ez teqawit bîya. Mi waştênê ke muzîk ser daha zede bixebitî. Yew-çend konser Mersîn, Çolig, Amed’de ma viraşte. Binate de, mi gironê  da deyîranê xo. Têna kilama “Dara Hênî” verê cu viraştbî. Deyîrê bînî pêdima amê. Cuwa pê fikrê album peyda bi. Mi fikre embazê muzîsyenan zî girotênê. Semedê album ez kamî de bixebitî? Embazan zafînan mi rî metehê Serdar Keskin kerdbî. (Ma yew-di heb pîya rûniştib.) Ey mudê Serdar Keskîn hol a hol hewelyabi Mersin. Ma album ser fikrê xo kerd yew û dest pê kerd. Ez eşkena vacî; hefte de 3-4 rojan ma amê têhet û pîya xebityê. Ma repertûar vîjna û her kilam cîya-cîya xebetyê. Album de 8 deyîran ra di deyîr; yew şîîrê W. K. Merdimîn û yew zî Elîyê Kasimun bî. Bestê (muzîk) cî mi viraşt. Yew deyîr zî, êyê Mahmud Ayçiçek bî. Deyîran bînan vate û muzîk, mi bi xo viraşt. Aranjê album, Serdar Keskîn viraşt û hevaltîya ma êy waxt ra nat cî nêbirya. Konseran de zî ma pîya yê. Teknîkê muzik û ruhê muzîkê kurdî hol fom keno. Ez ci rî zaf sipas kena.


Kirmanckî de merdim ke muzîk ser o biewnîyo zano ke xeta Vakurî (Dêrsimî) kirmanckî de taybetî hetê muzîkî ra tayêna aver şibî la merdim ewro ewnîyeno ke na xete de zî yanî xeta başurî de zî nimûneyê muhîmî vejîyenê meydan. Înan ra yew zî ti bi xo yî. To gore heta ewro xeta başurî qey hetê muzîkî de hende zeîf mende?

  Vakur û başur hetê ziwan ser, dewan de bajar de qisedayîş ser sêy yewbînan ê. La hetê müzik ser mi gore ferq zêdo. Dersim de, îtîqadê eyn gore kulturê cem muhîm yew ca geno. Tarîxê Dersim de zî, cayê tembur cîya o. Serran vere cu zî ma zanên ku her kêye Dersimijan de yew tembur bibî. Hetê ma (bakur) de, temburserranî pêyînan de bî zede. Qicîye mi de, wexta tembura şikitê kewt bi mi dest û mi waştên ez bicênî, babî mi cirgênê mi ser. (Vatên eybo, ma rê nêtawyena.) Ey semed ra, ez nêeşkawa pê babî xo tembur bidî girewtiş. Dormale de (kêye  memûran, yew çend mamostayê  xêrîban) tek-tuk tembur est bî. Dewanî ma, Dara Hênî-Çewlîg hetanî serran pêyînan (1980-90)şênî de veyvan de,bê tembur (bê enstrüman) bi xo vatên û kay kerdênê. (Ge-ge zî bi def û zurne.)  Nika tembur zêdîyê, hetêka zî (elektro tembur) cayê def û zurna grewt. Mezhebê ma (sunnî) de zêde cayê tembur çînîyo.


Seke ma zanê bajarê Çewlîgî seba Kirdan cayêko muhîm o. Hetê sîyaset û muzîkî ra şexsê muhîmî estê. Raşta ci wexto ke Çewlîg û muzîk yenê têver Rençber Ezîz yeno vîrê merdimî. Eke merdim sey ekolêk biewno ci ra, ca û muzîkê Rençber Ezîzî çi mana îfade keno?

Raşt a. Çewlîg de namê Rençber Ezîzî, muzik de zaf nûmûneyêko muhîm o. Rençber Eziz, cayê kû tede amo dinya, nêweşîyê çiman ser vînayê xo vînkerdiş, perwerdeyîya medrese, tekilîya Rençber Ezîz a muzîk, cuyayîşê Îstanbul û badê ey Almanya şîyayiş. Û merg… Muzîkê Rençber Ezîz rî yew xebata îhtîsas lazim a. Îmkanê kû tede bîyo; kultura xo gore, koka xo gore resayiş û motîfê modern zî kilamanê ey de ca girewtênê. Her çî ra ver muzîk û hunerê ey de,  aqil, fikr o azad îû estetik tîkiştabî. Emro kilm, la emro dekerde…


Mabênê muzîkê otantîk û muzîsyenanê ewroyinî senîn o?

Huner, semedê rûhê însanan çîyêko lazim o. La gere insanan ra nêzdî bo, cu ra eyne tepişo. Cuya ma de berê’k (berengê’k) aker o. Deyîrî ma ra ver, ardê ma ser ame ziwan, waxt û mekanî ra tam resnênî ma. Ey qal û muzîk ma geno, beno ey waxtan, mekanan. Kilama “Bîngol Şewitî” yan zî, “Way Way Nînna” se (100)  serr bivêr o, qiymet vîn nêkeno. Ey rid ra huner yew het ra zî; binatê vizêr-ewro û siba de yew pirdêk o. Muzîsyenanê ewroyinî muzîkê dinya de cayê xo guretê. (Kirmanckî-kurmanckî –soranî) Xêylê aver şî. Ez eşkena vacî, xebatê muzîsyenanê kirmanckî  daha aver şîya o. La huneranê binan de (Edebîyat, sinema, tiyatro…) kirmanckî zaf pêynî de manena.


Wezîyetê ziwanê ma eşkera yo. Ez wazena naye bizanî. To gore têkilîya ziwan û muzîkî çî ya?

Muzîk ziwan ra paşt geno. Xo ser zî muzik (têyna enstruman) tam dano, la hem melodîk hem zî vate pîyabî cîya mana xo geno. Melodî û vate çend yewbînan rê bitawyê, o gore cayê xo geno.


Tarîxê kirmanckî (kirdkî) yê bê nuştekî xo resna heta ewro. Ti vaje naye de rolê muzîkî çiqas o?

Ziwanê ma; mîyanê giranîyê kulturê dinya û tirkî de hetta nika tengê de bî. Tarixê ma de edebiyatêko nuşte çîn bî. Ey ra pay de mendişê ziwanê ma (1-2 numûne ra cîya); bi sanikan û bi muzîk… Yew zî pîlan-kalikan ma ra (goş ra goş) cuyayişê vêrînan xo resna ma. Muzîk de yew tilsimêko xorin esto. Bi eya tilsim zaf însan hîna zaf giredayê ziwanê xo beno. Şarê bînan (û dinya) zî, hîna zaf pê hesyên kû îna yew ziwan, qiymetê heme însanetî yo.  Heto bîn ra tarix de; dej, talî, qetl û qital, koçberî însanê ma sare ra viyerto, zafîn bi dêyîran ma  eşnawênê.


Eke ma çarçewaya kurdperwerî ra biewnîm mabênê sîyaset û muzîkî de yew têkîlîya senîne esta.?

Mabênê huner (taybetî de müzik) û siyaset de hetêka têkîlîya nêzdî esto. Hetêk ra zî gere xo zerre de azad bo. Waharê îqtîdaran-dewletan her waxt propoganda kênî û şan ma vêr:Gere huner, bêtaraf bo . Nê xêr… Na tewr bêtarafî, fekê îqtîdar-sîstem gore qisedayiş, cenitiş û vatiş o. Huner, eke cuye însanan de yew ferq ano orte, ey waxt huner o.Yew ca de kemasîyêk, zûlmêk, nêheqîyêk bibo gere vengê xo berz bikêro. Eya semed ra (nika zî) sistema zordarî, nêwazena kes vengê cîya vejo. Vanî, yew veng, yew welat, yew ziwan, yew bayraq, yew kome. Tehamul nêkênî zobînan. Mi gore Huner (muzîk), eke neheqî, nêaro ziwan kêm maneno, nêmcet maneno.

 

Ti nika wezîyetê welatî yê sîyasî senî vînenî?

Serranî mi gore, û wendişê mi gore, tarîxa Cûmhûrîyet ra nat; zaf qatlîam (Dersim, Qoçgiri, Zîlan, Şêx Seîd, Roboskî…) ma kurdan ser ame viraştiş. La îna yew dewr de, verê çimane dinya û awrupa de, hendêk xort, cinî, gerguş, kal û pîr ame kiştiş. Qêyde kû aseno ma hema zaf talî û dejan vînenî.  La ez hêvî kena, sênî bibo eke roşnayî bibo. Bermê dadîyan, eke rojêk bibiryo.


Zey persa peyêne: Ti muzîkê kurdkî  û yê dinya ra kamcîn hunermendan goşdarî kenî ?

Ez namê hunermendan binus zaf derg ramenu. La ez eşkena vacî; muzîk de ez her tarz goşdarî kena. Xora hetê estetîk ra(melodî  ûvate de) gere goşê mi rî weş bêro.


ENWER YILMAZ