- Faşizmin insan ilişkileri, kişiler arası zorbalıkla tanımlanır. Zorbalık, toplumsal-siyasal analizleri reddeder; psikolojiyi çağırır.
HATİCE ERGÜN
Faşist zamanlarda politikadan bahsetmek zor. Sadece baskıya, tehdide ve teröre dayalı yönetme pratiği olarak faşist kaynak dağıtımı, çoğulluğu kütleye ve bireyi şahsa eşitler. Kitleler çoğulluğa işaret ederken, kütleler aynılığı, tek tipliği talep eder. Faşist yönetimler, yönetimi mahreme sokar, mahremi kamuya çıkarır. Diğer bir ifadeyle insanlar, her halleriyle aynı olmaya, her hallerini içeride, dışarıda, mahremde, özelde, sosyalde ve kamusalda aynı şekilde yaşamaya, temsile çağrılırlar – samimi olmaya…
Faşist zamanların ortak duygusu terördür (dehşet duygusu). Yönetenden, yönetilenlerden, karşılaştıklarından, birlikte yaşadıklarından, deneyimler(in)den korkarsın. Korkarak yaşarsın. Bir yandan da korkutarak yaşarsın. Ne kadar korkarsan o kadar korkutursun. Böylelikle, bir nevi – ve sahte – bir dengeye ulaşırsın. Sahte bir güven(ce): Yönetime/yönetene yanlış yapmazsan her şey doğru akar, yanılsaması. Oysa her an yanlışla doludur; kaçamazsın. Faşizmin insan ilişkileri, kişiler arası zorbalıkla tanımlanır. Zorbalık, toplumsal-siyasal analizleri reddeder; psikolojiyi çağırır.
Tarihe baktığımızda faşizm birdenbire gelmiyor; birdenbire gitmediği gibi. Yönetim düzeneğinden önce toplulukların ve bireylerin hazırlandığı süreçlerden bahsetmek mümkün. Topluluklar, kütleye dönüştürülmeye; bireyler, mahrem, özel ve kamusal alanlarda şahıslar olarak tutum almaya hazırlanıyorlar. Bireysel olanla aileye ait olan ve geniş topluluğa ve ardından yönetime ait olan arasındaki sınırlar, silinmese de muğlaklaşıyor. 21. yüzyıl faşizminin bu açıdan en önemli ipuçlarından birini Richard Sennett, Karakter Aşınması’nda derliyor. Bu tespitte, modern zamanların sürekli gündemde tutulan belirsizliğe referans veriyor:
Ancak, bugünkü … belirsizlik güçlü kapitalizmin gündelik işleyişine sinmiştir. İstikrarsızlık normal olan durumdur. … Karakterin aşınması belki de kaçınılmaz bir sonuç. “Uzun vade yok” anlayışı uzun vadede kişinin davranışını yolunda saptırıyor, güven ve sadakat bağlarını zayıflatıyor; iradeyle davranışı birbirinden koparıyor.
Bu tasvirdeki belirsizlik, istikrarsızlık, aynı toplumsal dinamikleri tanımlayan, güven ve sadakat bağlarının zayıflaması, birlikte hareket etmenin, birbirine dayanmanın, iş birliğinin ve dayanışmanın kamusallığını yitirmesiyle ilişkilendirildiğinde, bağımsızlığın tek başınalıkla eşitlendiği bir duruma işaret ediyor. Bu tür bir ortamda insanların ihtiyaçları zayıflık göstergesi olarak okunur; uzun vadenin tedavülden kalkması anlık ilişkileri, sevgileri, sözleşmeleri belirleyici kılar; anlık her şey gerçek olur, sonrası hesaba katılmaz. Neoliberal düzenlerin talep ettiği hıza uygun bir şekilde, biteviye hareket, biteviye yapıp etme, biteviye bitirme, kazanımları bitişle eşitler. Böylelikle 21. yüzyıl insan özneleri ne ve nasıl olursa olsun, bitirmeyi hedefleyen kısa vadeli planlarla var olurlar. Varoluşları, başlangıçtan ve süreçten öte bitişle tanımlanır.
Başlangıcın, sürecin vaat ettiği, bağımlılık, birliktelik, aidiyet, güven ve sadakat kamusaldan çıkarılır ve özele/mahreme itilir. Aile, inanç grupları, cemaatler içerisinde giderilen ihtiyaçlara dönüşür. Böyle bir transfer, kaynak dağıtımı, adalet, toplum içerisinde birlikte yaşamanın vazgeçilmezi olan eylem alanı olarak kamusalın ortadan kalkması anlamına gelir.
Başlangıcın ve sürecin gözardı edilmesini insan öznenin dünyayı değiştirmekten vazgeçmesine bağlamak mümkün: “Geriye kendini icat etmek kalır.” (Dardot ve Laval). Bu, biteviye performans kaygısını beraberinde getirir. Modern öznenin katı olan her şeyin buharlaştığı bilgisinden kaynaklı kaygısı, artık uzun vadeli bir plan olmaksızın, ötekilerle dayanışmanın es geçildiği, öznenin salt kendini her an yeniden icat ve imal etmek zorunda olduğu inancından kaynaklı endişeye dönüşür. İnsanlar, icat – imal süreçlerinde en samimi, en kendileri hallerine bürünür, ancak bu haller geçicidir. Dolayısıyla endişe artar.
Kişinin kendisine zorbalığının en acımasız örneği değil midir, endişe? Kendine zorba olanın öteki olarak işaretledikleriyle ilişkilerinde zorbalık/kabalığın öne çıkması kolaydır. Sennett’in “[k]arakter, kendi arzularımıza ve diğer insanlarla aramızdaki ilişkilere yüklediğimiz etik değerdir” tanımından hareket ettiğimizde kendimize dönük acımasızlığımız birlikte yaşadıklarımıza dönük acımasızlığımızın kökünde yatmaz mı? Renata Salecl, Kabalık Çağı’nda bunu net bir şekilde ifade ediyor: “Başarı ideali ve bireyciliğin yüceltilmesiyle neoliberalizm acımasızlığın iki biçimine kapı araladı: Kendimize karşı ve başkalarına karşı acımasızlık.”
Bugün, neoliberalizmin çöktüğü bir anda, faşizm tam da böyle bir kabalık ve acımasızlık üzerinden işliyor.