Neteweyî nêeşkenî bêrî xulqkerdiş. Ger ke merdim neteweyan xulqbikero aye yeno manaya ke merdim endezyarîya komelî keno, xilaskerdişê neteweyî zî beno pankîya nîjadî û terteleyî. Çîyo inasarên hetê komelî ra nê, hetê dewlet û çîyê ke dewletî ra girêdaye eşkenî bikerî. Sîyasetê dewletî nêşkeno netewebîyîşî xulq bikero û aver bîşêro.
Çepê êy de êy ke netewebîyîşî dano vindarnayîş û seqet vêradano dewlet û zîhnîyetê ci bi xo yo. No semedî ra neteweya demokratîk zî sey xulqkerdişê netewebîyîşî vînayîş zî çîyo ke xeylê şaş o.
Teberê dewletî de xo rayvistiş bikerî
Tîya de yewna çîyo ke ma sero bivindî têgehê demokrasî yo. Demokrasî çîyo ke merdim tena kêmanî-zafane sero bîyerî ziwan nîyo. Demokrasî pergalekî ke şar teberê dewletî de xo rayvistiş bikerî û rayîr bîşêrî yo. Wextê ke şaristanî vejyayo ra heta nika demokrasî sey pergaleko bingeyîn hemverê şaristanîya dewlete de xo dayo meşnayîş û heta roja ma ya ewro ameyo.
Mîyanê pergalê dewlete de xora demokrasî aver nêşono û mîyanê pergalê dewlete de ti manaya vindertişê çîyo inasarên zî çino. Bi têkoşînê komeleye tengkerdişê dewlete û averberdişê erjê komeleye têkoşînê demokrasîye ya tewr gird o.
Karê demokrasîye ya ewil sînorkerdişê dewlete yo
Têkoşînê demokrasîye hesaskerdişê dewlete ya hemverê demokrasîye yo. Heme hêzê ke azadîye gêrenî zî wexto ke kewenî rayîr çîyo ke xo rê sey hedef gênî no yo. Dewlet bi burokrat û karmendê xo ra ser no komeleye ra xo dana meşnayîş. No semedî ra karê demokrasîye ya ewil sînorkerdişê dewlete yo. Sey dirûşm zî ‘Çiqas tay dewlet, hende zaf komel’ zî merdim eşkeno bîyero ziwan.
Sîyaset çî yo?
Têgêhê ke bêrî zelalkerdişî ra yew zî sîyaset o. Heta nika derheqê sîyasetî de zaf pênaseyê cîya amey kerdiş. Êy ke tewr zaf yeno xebetnayîş zî ‘terbîye’ reyde eleqedar o. Sîyaset çekûyekî erebî ya û erebkî de çekuya ‘musayîş’î ke yena manaya ‘terbîyekerdişê estorî’ ke no zî xapênayîş o. Di eslê xo de no mana hem şaş o û hem zî kêm o.
Çimkî verîya awankerdişê şaristanîye de sîyaset domnayîşê cuyeye bi, labelê şaristanîye ra dima no mana bî xapênayîş. Raştîka zî wexto ke merdim eyro sîyasetî ra biewnîyo veyneno ke sîyaset manaya ke inasarên girewto. No manaya sîyasetî û manaya polîtîkaye zaf maneno yewbînan ra. Xora nînan ra yew ya rojawanijan, ya bîn zî ya ereban o. Polîtîka ziwanê yewnanî de ‘polî’ yanî yeno manaya ‘zaf’, ‘tîka’ zî yeno manaya ‘rî’ yanî polîtîka beno rîyê zaf, ziwanê erebkî de zî ‘musayîş’ zî yeno manaya xapênayîş. Wirdî zî heman berî rê vejyenî.
Dêmek rayîrê bingeyîn a sîyasetî tena pratîkî nîyo
Raştîya xo de sîyaset semedê komelî karê tewr baş vînayîş o. Karê ke yenî kerdiş gelo baş î, an xirab î, raşt î an şaş î? Verpersê nêy persan beno sîyaset. Ger ke verpersê ke bêrî dayîş bes nêbo aye wext çîyo ke yeno kerdiş sîyaset nîyo, sewbîna çîyo. Sîyasetê demokratîk semedê başîya komeleye kerdişê karî yo. Rayîrberdişê komeleye sereyê nêy karan de yeno. Senî ke mezg merdiman de cayo navendî yo, rayîrberî zî semedê komelî heman çî yo. No semedî ra komel bê rayîrberî nêbeno.
Meclîs û komînê ke tede nîqaş nêrî kerdiş aye wext aye meclîs û komînî goreyê armancê xo nêameyî awankerdiş. Xora gamekî bîn zî vîyarnayîşê nêy nîqaşan a pratîkî yo.
Çîyê ke yenî kerdiş raşt î an nê, dekewno pratîkî. Wexto ke şaristanî vejyayo heta nika çîyo ke yeno dibarekerdiş no yo; lazim nîyo ke şima bifikirî, xora tayîn herinda şima fikiryenî, tayîn herinda şima de bire genî. Çîyo ke şima rê keweno dekerdişê pratîkî yo. Dêmek rayîrê bingeyîn a sîyasetî tena pratîkî nîyo, hetê pratîkî de beşdarbîyîşî nîqaş û biregirewtişî yo.
Nîqaş û demokrasî
Semedê ke sîyasetek bibo demokratîk lazim o tayîn xusisîyetê ci bibî. Şertê nêyî ya ewil zî beşdarbîyîşê şarî ya sîyasetî yo. Şar semedê nêyî lazim o rayîr û raybazan biveyno û xo rayvistiş bikero û bişînbo beşdarê nîqaşê ke derheqê qederê ci de yeno kerdişî bibo. Cayo ke tede nîqaş çinîbo weyra de demokrasî çino û aver zî nêşono. Semedê ke Rayver Apo muhîmî dano meclîs û komînan zî no yo ke meclîs û komînan de tewr zaf nîqaşî yenî kerdiş û bire yenî girewtiş.