“Tîje bena berze
hewt koyan ser de
Peyê hewt beranê
asinênan de
Hewt merdimê bêhewnî
deyîran vanê
Hewt zerrî girpenê
Hewt waştî jîvenê hewnan de
Hewt teyrê bêperrî asmên de
çerexînê
Tîje bena berze
hewt koyan ser de
Û destê mi
Destê mi benê berz
surelayê tîje de
Destanê mi de hewt toximê
hinare
Hewt hesirî herekînê çimanê
mi ra
Çimê mi bêkes manenê”
Nî ristî û çeku yê edebîyatvan û helbestvana kurd Bedrîye Topaçî yê. Topaç ke bi serrano bi edebîyatê kirmanckî ra elaqadar bena vana nuştiş estbîyayîşê min o. Ez bi ey solix gêna. Kitabê ayî yo yewin ‘Bero Sûr 2012 de çap bi. Kitabê diyîn kî kitabê şîîre bi nameyê ‘Wextê Heskerdişî’ yo. Topaç dana zonayene ke kirmanckî ziwanê edebîyatî yo û wina vana; ‘Eke ez vajî ziwan kinca edebîyatî ya na kince zaf-zaf şîkîna ra edebîyatî. Edebîyatvan Topaç ana ser zon ke ziwan sey merdimî yo. Merdim senî ke hereket keno ziwan kî hereket keno. Topaç ke hayr ancena muhîmîya şîîre ser vana şîîre vêşanîya ruhê min a. Her çekuya şîîre mi bena xorînîya ziwan. Topaç aşkere kena ke a her wext mamostayanê xo rê dêndar a. Çike înan rîyê ci çarnayo ziwan.
Topaç edebîyatî de rolê cenîyan kî xo vîra nîkena û ana zon ke; ‘hunerê cinîyan ruhê cinîyan de yöo. Cinî biwazo û perwerde bigêro her çî dest ra yeno Hîsê cinîyan tenik ê. Rengê cinîyan seba ziwanê ma şans o.’
Bedrîye Topaçî bi nê vatişan sebebê erey mendenê nuştene bi kirmanckî ana zon û hayr ancena hewcedarîyê avey berdisê zonî ser: “Eke ma sebeban ser ro vînderîme sebebî zaf ê. Qedexekerdiş, asîmîlasyon, kulturê xo ra dûrî bîyayîş, şermkerdiş… Seba ziwanê ma ameyox dahîna muhîm o. No semed ra ma nika ra dima se kenîme senî diqatê şarê xo oncenîme ziwan ser û senî roşnvîrê ma rîyê xo çarnenê şarê xo înan fîkîr bikerîmê dahîna muhim o. Lazim o ke pêro xebatan de cayê kirmanckî zî hende zaravayanê bînan bibo…”
Roportaja ke bi tamê edebîyatî de ma bi edebîyatvan Bedrîye Topaç viraşte eve sima ra bare kenime…
Ma bixeyr. Sifte ez zerrîweşîya xo ana zon ke to ma nêşikitîme û seba ma wextê xo abirna. Ma verê wazenîme to nas bikerîme. Bedrîye Topaç kam a? Xeyalê xo çi yê?
Xeyr mîyan de bê. Ez 1977 de Dêrsim de ameya dinya. Nameyê dewa mi Markasor o. Ez heta hewt serrîya xo qet dewe ra teber nêşîya. Ma tena kirmanckî qesey kerdenê. Dima sey gelek domanan ez kî daya mektebo yatilî. Heşt serrê mi uca vîyardê ra. Nê heşt serran mi ra zaf çî girewt la yew çî da mi. No çî zî nika pîrozê min o. 1990-1991 de ke dewî kerd tal, ma bar kerd û şîme Anqara. Mi uca lîse qedene. Nêzdîye 25 serrî mi uca cuya xo dewam kerde. Çar serrî verê kî ez apey ameya welatê xo. Xeyalê mino tewr pîl rojêk Dersîm de dewa xo de ciwiyayîş o. Û ez wazena ke serba ziwanê xo dahîna çîyanê rindan bikerî.
To çitur û çi wext dest bi nuştişê kirmanckî kerd?
Verê mi xo bi xo nuştene la seba ke mi nuştiş nêzanana mi bi xo kî fehm nêkerdene ke ez çi nusena. Çike xebera mi alfabe ra çin bîye. Mi senî qesey kerdene wina kî nuştene. Dima 2010 de Anqara de kursê kirmanckî bî ra. Şansê mino tewr gird zî nê kursî bî. Her mintiqa ra mamostayê mi estbî. Sêwregi, Çewlîk û Gimgim ra. Ê mamostayan bisebr rayîr musna ma. Ez vana sebr çunke birastîye înan çi bivatene ma vatene “xelet o.” Çike ma cuya xo de qet ziwanê xo de nuşte nêdîbî. Dima kî nuşteyê mi ruşnay rojnameyî (Newepel). Ez uca ra kî zaf çî musaya. Ez her wext mamostayanê xo rê dêndar a. Çike înan rîyê mi çarnayo ziwan. Û ez înan ra musaya ke ziwan mamostayo tewr pîl o. Mamostayê mi her wext moral danê mi.
Goreyê to nika kirmanckî de rewşa edebîyatî çitur a?
Kirmanckî de kêmasîye ma hîna zaf ê. Çike hêş û aqilê ma têmîyankî yo. Ma hîna xorînîya ziwanê xo fehm nêkerda. Kesê ke destê xo qeleme pê gêne zaf kêmî yê. La ziwanê ma zaf rindek o. Ziwanê edebîyatî yo. Eke ez vajî ziwan kinca edebîyatî ya na kince zaf-zaf şîkîna ra edebîyatî. No zî bi rastîye karê ma asan keno. Xorinîya ziwanî seba edebîyatê modernî zaf muhîm a. Hetê destpêkerdişî ra newe bo zî hetê kalîteyî ra edebîyatê ma zaf rind o. Tewr muhîm kî cinî û camêrdê ma na raywanîye de pîya hereket kenê. Hem zere de hem teber de nuştoxê ma estê û roje bi roje kî zêdînê. Her nuştox/nuştoxe sewbîna reng dano/dana edebîyatê ma.
Çayê (çima) hetê nuştene ra kirmanckî honde erey mendo?
Eke ma sebeban ser ro vînderîme sebebî zaf ê. Qedexekerdiş, asîmîlasyon, kulturê xo ra dûrî bîyayîş, şermkerdiş… Helbet merdim sebeban bizano rind o la seba ziwanê ma ameyox dahîna muhîm o. No semed ra goreyê mi, ma nika ra dima se kenîme senî diqatê şarê xo oncenîme ziwan ser û senî roşnvîrê ma rîyê xo çarnenê şarê xo înan fîkîr bikerîmê dahîna muhim o. Xebatê ziwanî zaf kêmî yê. Şar wendiş û nuştiş nêzanano. Lazim o ke pêro xebetan de cayê kirmanckî zî hende zaravayanê bînan bibo. Ez tim vana “Ma dêndar ê ziwanê xo yê.”
Nuştiş seba to çi îfade keno? Ti çi hîs kena? Gelo tengasîye vejîna duştê to?
Nuştiş estbîyayîşê min o. Ez bi ey solix gêna. Cinî bîyayîş duştê cuye de xora merdimî keno nêm merdim. Çike cuye de yew cinîye ke xoser rayîr şîye her çî duştê aye de beno dêsêk. Birastîye tengîye zaf a. La ez duştê ê dêsan de tena nîya. Çi wext tengîye bivejîyo duştê mi yew desto rind beno derg. Yew desto rind rindîye û hêvîye ano vîrê mi.
Ju kî mintiqa bi mintiqa ziwanê ma vurîno û şarê ma jubîn fam nêkeno. Ti ney çitur vînena?
Rast a fekê her mintiqa cîya-cîya yo. Yê her mintiqa goreyê xo şekl girewto. Ziwan sey merdimî yo. Merdim senî ke hereket keno ziwan kî hereket keno. Na dewlemendîya ziwanî ya. Kesê ke newe dest bi nuştiş kenê yan zî kesê ke tena fekê mintiqaya xo zananê seba înan beno ke giran bo. No zî normal o. Nimûne, gama ke mi newe dest bi wendiş û nuştişî kerdîbî mi tena şarê Dêrsimî fehm kerdene. Mi vatene ê bînî sewbîna ziwan qesey kene. La ez ke musaya mi dî ke ziwanê ma her ca de sewbîna reng girewto. Û xora merdim ke wendiş û nuştiş musa ziwan bi xo ey ra vano kam o û senî şekl girewto. Tena bisebr û xebetan ma xo zî ziwanê xo zî fehm kenîme. Ez goreyê qaydeyanê Grûba Xebate ya Vateyî nusena. Mi rastnuştiş şarê sewbîna mintiqayan fehm kerd. Eke merdim fekê mintiqaya xo de wendiş û nuştiş bizano no rind o la lazim a ke ma fekê cayanê bînan zî fehm bikerîme.
Ti kî zonena ke hîsê qewetînî benê sebebê nuştene. Ma wexto ke kitabanê to wanenîme tewr zaf hesrete vîneme. Sebebê na hesrete çik o? Na çitur ju hesret a ke qeleme dana destanê to û ti nusena?
Merdimo ke dirbetê xo zaf ê yan zî nêeşkeno xo îfade bikero huner û edebîyat ey rê beno yew lîsano nimitkî. No lîsan şekl û ruh wazeno. Eke perwerde dî kî no lîsan de eşkeno qesey bikero. Vîyarte û ameyoxê merdimî girêdayîye welatê xo yo. Merdim şêro kotî yan zî cuya xo senî dewam keno bikero nêeşkeno na rastîye ra biremo. Hardê merdimî tim veng dano merdimî. No veng roje bi roje zêdîno û beno yew qîrî. Ez vana qey sebebê hesreta mi kî no veng o. Û ez zanane ke no veng tena venga mi nêdano. Nê hîsê ma pêrune yê.
Ma vame zonê maye. Hama (la) ma vîneme ke vengê cinîyan je (sey) her cayî nuştene de kî kêmî yo. Goreyê to sebebê ney çik o?
No tena ziwanê ma de wina nîyo. Dinya de kî wina yo. Cinî her çî de sey malzemeyî estê la ebi xo sey versîye peyê camêrdan de mende. Neke camêrdî cinîyan ra biaqilêr ê. Bi rastîye hunerê cinîyan ruhê cinîyan de yo. Cinî biwazo û perwerde bigêro her çî dest ra yeno. Hîsê cinîyan tenik ê. Edebîyat de zî no zaf muhîm o. Ziwanê ma de nuştiş hîna zaf newî yo la cinîya ma kêmî bê zî nusenê. Rengê cinîyan seba ziwanê ma şans o. Çunke kesê ke nusenê rind nusenê. Ez bawer kena ke dahîna zêdîne û ma dahîna çîyanê rindan pîya kenîme.
Bawer bike
Rojêk dêsî rijînê vengê to ra
Yew ber beno ra
Asmênê to de astereyî benê
zergûn
Huyayîşê to de gulanî..
Û şîîrê bêwareyî resenê pelan
Bawer bike
Bawer bike
Şîîre vêşanîya ruhê min a
Tenê kî kitabanê to ser ro qesey bikerîme. Çend kitabê to estê û elaqaya şarî kitabanê kirmanckî ra çitur a?
Heta nika di kitabê mi çap bîye. Kitabê mino yewin hîkaye yo. Namayê ey Bero Sûr o. 2012 de weşenxaneyê Roşna de çap bî. Qehremanê ke kitab de ca gêne cinî ye. Goreyê mi ruhê cinîyan ruhê dinya yo. No semed ra mi o kitab de goş da ruhê cinîyan. Kitabê mino diyîn kitabê şîîre yo.
Nameyê ey Wextê Heskerdişî yo. O zî weşanxaneyê Roşna de çap bî. Şîîre vêşanîya ruhê min a.
Ez zaf hes kena. Her çekuya şîîre mi bena xorînîya ziwan. Kesê ke wendiş û nuştiş zananê elaqa xo
pê esta la zaf kêmî ya. Şar wendiş nêzanano ke biwano. No mewzu de sucê şarî çin o.
Eke yew suc esto o zî yê roşnvîran, sazgehan û komelan o. Roşnvîrê ma bi xo bi sewbîna
ziwan şarê ma ziwan ra serdin kenê. Komelî û sazgehê ma zî ca kirmanckî nêdane.
Goreyê mi, no mewzu de her kesî de tenê vîcdan bibo bes o.
MERAL KUÇUK