Müzisyen, etnomüzikolog ve müzik eleştirmeni Zafer Demir, yakın zamanda dengbêjliği araştırmak amacıyla Ermenistan’a gitti. İsveç Uluslararası Araştırma bursuyla Erivan’a giden Zafer Demir, Kürt müziğini Silo Qiz, Mahmud Baran, M. Arif Cizrawî, Ali Asghar Kurdistanî, Hüseyin Doğanay ve Mihemed Şexo gibi dengbêjlerden dinler. Demir, lise yıllarında tembur kursuna başlar. Türk halk müziği dışında anadilinde şarkılar söyleme arzusu hep olur. 1998 yılında Bolu Üniversitesi’nde verdiği bir konserde Kürtçe şarkı söylediği için Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yargılanır ve şartlı serbest bırakılır. Demir, o dönemden „Çok zor süreçlerdi“ diye bahsediyor. Demir ile dengbêjlik geleneğine yaptığı yolculuğu konuştuk.
İsviçre’de caz eğitimi aldı
2004 yılında İsviçre’ye giden Demir, Zürich Caz Konservatuarı’nda Hırvat caz teoristi ve piyanist Manuel Perovic’den bir yıl eğitim alır. Demir, İsviçre’deki caz eğitiminin, müziğe bakış açısına farklı boyutlar kazandırdığını vurguluyor. Daha sonra İsveç Kraliyet Müzik Akademisi Dünya Müziği Master bölümünü bitirir. Burada da vurmalı çalgıların yanı sıra temel düzeyde klarnet, gitar, caz piyano ve bateri eğitimi alır. Bunun yanısıra Uppsala Üniversitesi’nde etnomüzikoloji ve doğaçlama eğitimi, Stockholm Üniversitesi’nde Film Müzikleri eğitimi alır. Eğitim süreci boyunca çok çeşitli müzisyen ve hocalarla çalışma imkanı bulan Demir, İsveç ve Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde konserler verir ve katıldığı konferanslarda Kürt müziği ve Dünya müziğinden örnekler sunar.
Dengbêjlik tezi için Erivan’a gitti
İsveç Kraliyet Konservatuvarı’ndaki tez danışmanı İsveç Halk Müziği ve Caz Arşivi Başkanı profesör Dan Lundberg ile etnomüzikoloji, Hint müziği ve Ortadoğu müziği teorisi çalışan Demir’in, dengbêjlik geleneği üzerine tez yazma önerisi konservatuvarda İsveç’in ilk halk müziği profesörü Sven Ahlbäck tarafından kabul edilir. Demir, bir aylık etnomüzikoloji alan çalışması için Erivan’a gider. Kürt aydını Emerîkê Serdar, Erivan Radyosu’nun Kürtçe spikeri ve sorumlusu Keremê Seyad ve Erivan radyosuna ömrünü adamış mey ve fiq çalan dengbêj Egîdê Cimo başta olmak üzere Ermenistan ve Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde yaşayan bazı dengbêjler ile röportajlar yapar.
Erivan’da kaynak çok
Yakın zamanda Erivan’dan dönen Demir, izlenimlerini şöyle anlattı: „Yazılı kaynakların yetersizliği bu alanda akademik araştırma için kolay olmadı. Ulaşabildiğim kadarıyla bu konuya katkı sunabilecek herkesle görüşmeye çalıştım. Kürtçe’nin serbest olması nedeniyle, Erivan’da akademik anlamda folklorik çalışmalar Kürtlerin yaşadığı diğer şehirlere oranla oldukça fazla. Erivan’da Kürtlerle ilgili yaklaşık 500 kitap yazıldığı söyleniyor. Bu oldukça büyük bir rakam fakat Federal Kürdistan Bölgesi’nde faaliyet gösteren Aras Yayınevi bu kitapların telif haklarını bile ödemeden direk çeviri yapıp kendi etiketiyle basıyor. Bu hırsızlığın kabul edilebilir bir tarafı yok. Erivan’daki Kürt aydınlarının buna karşı oldukça düşük bir ücret karşılığında sessiz kalması da üzücü.“
Erivan Radyosu zor durumda
Demir, Ermenistan’da yaşamış olan dengbêjlerin izinin şu an sadece Erivan radyosundaki kayıtlardan ibaret olduğunu, şimdi sayıları onu geçmeyecek kadar dengbêj olduğunu vurguluyor. En geniş Kürt müziğinin bu radyoda olduğunu belirten Demir, „Başlangıçta sadece sesin icra edilmesiyle başlayan dengbêjlik geleneği, Erivan Radyosu’nun katkılarıyla farklı bir boyut kazanmış, denbêjlerin kilamlarını enstrüman eşliğinde icra etmelerine olanak sağlamıştır. Ekonomik sorunlardan dolayı radyo şu an sadece günde yarım saat yayın yapabiliyor. Teknik ve ekonomik açıdan radyo çok zor günler yaşıyor ve desteğe ihtiyacı var“ dedi.
‘Komitas’a gerekli değer verilmedi’
Zafer Demir, Ermeni sanatçı Komitas, kompozitör Aram Hacaturyan ve şair Hacatur Abovyan’ın Kürt müziğine katkılarının gözardı edilemeyeceğini söylüyor: „Komitas Avrupa’da bulunduğu süreçte çeşitli konservatuvarlarda Kürt müziği üzerine seminerler verir ve derlediği Kürtçe şarkıların sunumunu yapar. Bu seminerlerden dolayı Komitas’ın Kürt müziği üzerine doktora yaptığı söylentisi bugüne kadar gelir, fakat bunun aslı yoktur. Şüphesiz Kürt müziğine akademik anlamda en çok katkı sunan müzik insanlarının başında Komitas gelir, fakat kendisi doktora yapmamıştır. Şu an itibariyle baktığımızda Komitas’a gereken değerin verildiğini düşünmüyorum.“
Dengbêjler üzerine kitap yayınlayacak
Zafer Demir, dengbêjler üzerine yazdığı tezini uygun bir yayınevi bulursa kitap olarak Kürtçe, İsveççe ve İngilizce yayınlamayı düşünüyor. Bunun yanısıra dengbêjlerle elektronik müziğin bir arada olduğu bir projesi var. Ayrıca Kirmanckî kilamları derlemeyi planlıyor. Yakın zamanda Amerika’daki dünyaca ünlü Berklee Müzik Okulu’nun Vurmalı Çalgılar Diploma Programı’nı kazanan Demir, İsveçli gitarist Simon Mårtensson ve Finlandiyalı kemancı Hedda Heiskanen ile kurdukları grup çalışmalarına devam ediyor.
SUNA KÖSE/LONDRA