Weçînayişê 7’ê hezîranî semedê amayişê şarêy Tirkîyayî de cuyenêy bi her hawayî lazimo ke esasê têkoşîna şaran ser de bironîyo. Semedo ke şarîy azad bibêy ra no ferz o.Weçînayişa hezîranî, semedê Tirkîyayî senî muhîm o se semedê Dêrsimê zî warê konjokturî de tarîxa Dêrsimê ra zaf muhîm o. No weçînayiş semedo ke şarê Dêrsimê raşteya tarîxî bivînê û ageyrê nasnameya xo ser ra zaf muhîm o.
Tûncelî a dewletî yo, Dêrsim zî a şarî yo
Îdeolojîya fermîya komarî a yew yewinî senî ke azadîya xo rona sifte nameyê Dêrsimê kerd Tuncelî. Dêrsim serra 1935 de bi qanûnan bi mintiqa gunîleyoxan û rantwerdoxan. Komara kemalîst semedo ke Tuncelîyî bikero a xo ra Dêrsimê kerd labratûwara helênayişî. Bi ney hawayî cografyaya qedîn de mezgê yew yewine semedo ke polîtîkay xo bica bikero ra ‘dewletnetewa tirk’ bivirazo ra Dêrsimê de dest bi qirkerdişêy kultir û fizîkî kerd û waşt ke mezgeke otorîter şikyeno tîya de bicuyo ra baskêy xo we kerd û no mezgî zî bi ca kerd.
Kolonyalîstan hetkarî da kemalîstan
Kemalîstan Dêrsimî de tenê şarî qirkerdişî ra nêravêrna, qirkerdişî de bi kerdişêy polîtîka qirkerdişî (etnosîd) zey ke bi DNAyê Dêrsimî kay kerd. Mîsyonerêy zey Sidika Avar û zey ay vejyay herêmî de dibistanêy razîyenêy akerdîy û qirneke rastê asîmîlasyona kemalîstan amey ra ardim kerdîy ke tam qir bibêy. Heteke bînî de semedo ke zey kemalîstîy xelasker êy ra fîguranan amede kerdîy. Kamalîstêy ke bi hawayê kolonyalîstan xebat kerdîy heteke bînî ra qîmetêy Dêrsimê talan û xirap kerdîy û hureynîya ci de yên îthalan bi ca kerdîy.
CHP şaş day şinasnayiş
Semedo ke îdeolojîya kemalîstan avera bişêro ra Dêrsimê de sifet keyê şaran ra dest pêy kerdîy. Serkeşeya ney zî CHPî ant. Heteke ra zî hinî kerdîy ke zey CHP xelaskereke gird mojnay. Yanê zey ke kerdoxêy qirkerdişan CHP nîyo, CHP amayo ke dêrsimijan ney halî ra xelas bikero. Bi hawayeke semedê dêrsimijan îlîzyoneke bi plan ameyê kaykerdiş û bi ser kewtî zî. Osmanîyan ra heta ewro apeyamendişê sunîyan ra, CHPî zey temsîlkarê laîkeyî day mojnayiş û bi ney hawayî zî hinî lanseyê Dêrsimî kerdîy û bazareke newe akerdîy. CHP amebi dîzaynkerdiş û nasnameya ‘cepij’ dabîy ci. No nasnameyî Dêrsimî serî ra hemeyê Tirkîyayî ra vila kerdîy. Hinî kerdîy ke bi polîtîka ‘merdişî mojnay ke bi tayî razî bibêy’ şarî asîmile kerdîy. Makyazeke hinî kerdîy ke zey laîk, demokratîk û modernîst mojnay.
Hinî bi ke 6 zixtêy ke amblema CHPî ser de sîneyê Dêrsimê de çik kerdîy. Hinî bibi ke bi nasnameya CHPî ya ke şa lanseyê şarî kerdbîy verbê raştî û kultirê şaran de astengeyeke zaf gird amede kerdbîy. Astengî sifte kurdan, elewîyan û sîyaseta averî zî bionco zereyê xo ra xebatîy ameyê viraştiş. No jahra kemalîzmî ke sîyasetî ser de reşnayê, bi taybet kultirê tikeyan ser de encama patolojîkîy zaf nêweş vetbi.
Nameyê Dêrsimê xoverdêr o
Verbê polîtîka CHPî ya kemalîsteyî de Dêrsimê ra; Seyîd Riza, Alîşêr û Zarîfe, Sahan Axa û zey nînan serekîy serkeşeya şaran kerdîy bi kamalîzmî ra şer kerdîy. Pergalî zaneye û teorîya Nûrî Dêrsimî ra ders vet û xo weye kerd û tarîxeke goreya xo awan kerd. Serekîy û şar semedo ke nirx û tarîxa xora wayir bivejyo ra bi des hezaran domanêy xo day axî. Dr. Şîvan, Îbrahîm Kaypakkaya, Mazlûm Dogan, Suleyman Cîhan, Doktor Baran, Huseyîn Cevahîr, Komutan Şîyar, Barbara, Azîme, Sakîne û hewna zaf şorişgerêy qehreman rey de têkoşîna xoverdayişê Dêrsimî resnay roja ma.
Weçînayiş roja hesabpersayişî yo
Weçînayişê hezîranê semedo ke mezgê kemalîstan ke Dêrsimê talan û wêran kerd ra raja hesabpersayişî ra firseteke zaf muhîm o. Ma zanêy ke pey rêza CHPî de AKP esto. AKP zî semedo ke kultir, bawerî, ziwan û nirxêy elewîyan binpay bikero biko bin bloqa xo ra xebatan dewam kena.
No persayişê hesabî de lazimo ke gemara ke bi şiringaya kemalîzmî dermanê jahrin geyrayê bêro vetiş û birîna ke estbi bêro girotiş. Gere hinî bibo ke Dêrsim ageyro nasnameya xo a verînî. Gereke hinî bibo ke Dêrsim ageyro nasnameya xo a xoverderîya verînî û do bikera zî.
Heteke bînî de zî no weçînayişî de hesap persayiş do bibo verperseke xirabekerdişê xozaya Dêrsimî û hezêy dewletî. Do polîtîkayê gemarin ke nasnameya Dêrsimî ser de domyenê berteraf bikero. Herî peynî do Dêrsim bireso nasnameya xo a verî û xo rizgar bikero.
Weçînayiş do xizmeta şorişgeran biko
Heteke bînî ra encamê weçînayişî do bibo rayîrmojnayoxeke semedê heme hereketêy şorişgeran. Do hinî bibo ke polîtîkayê gemarine têk bişêrêy û xebatêy şemedê şaran avera bişêrêy. No hawa bîyayişê encamê weçînayişî hevîya dêrsimijan a serran o ke polîtîkayê gemarine berteraf bibêy.
Lazimo ke menfaatê rayvistineke verî menfaatê şaran de nêbo. Heme rayvistineyî lazimo ke tarîxî ra ders bivejêy û fedakarî bikerêy ke firseta ke weçînayişî dana nêremno. Gereke hinî bibo ke bibêy bersiva şaran û xebatêy xo bidil û can bikerêy. Lazimo ke dilê kemalîzmî mezgê Dêrsimijan ra kokî ra wekero û berzo ke rayeke bîn kuwe nêbo. Ma hevî kenêy ke no firset bibo hamleyeke tarîxî û averaşîyişê şaran bibo. Hetê bînî ra rayvistineya ke beşdarê ney firsetî nêbo do bi hawayeke bîn bêrêy nirxnayiş
Jûrengî roja weçînayişî de bivajo HDP
Şarê Dersîmê verbê qirkerdişî de semedo ke polîtîkayê gemarine wedarnê ra firseteke tarîxî giroto destê xo. Mana tarîxî de roj roja hesabpersayişî yo.
Semedo ke hesab bêro persayişî ra şar firseteke zaf pîl tepişt o ke gemara des seran xo serî ra bierzo.
Semedo ke utopya domanêy ma ke koyêy Dêrsimê de bêkefen rakewtêy cuyayişeke bivîno, Dêrsim do çîyeke rûmeta înan medejno mekerêy û şorişî ra hetkarî biderêy.
Verpersa ke sandoqî de bêrodayiş, do asîmîlasyon, qirkerdiş û qirkerdişê kultirî ra bivajo ‘bivinderi’ û verbê qetilan bigero.
Şarê ma semedo ke bi kamalîzma ke ma ser de qirkerdiş ferz kerdo ra hesap biperso sandoqî de hesap biperso. Bi ney hawayî dêsimijîy do warêteya domanêy xo yê ke kemalîzmî qir kerdêy bikerêy.
Semedo ke ala; Seyîd Rizayî, Îboyan, Malûman, Denîzan, Mahîran, Sakîneyan wegerêy ra dêrsimijîy bi îradeyeke jûveng û jûrengî roja weçînayişî de bivajo HDP û ala înan avera bibero û hesab persayişî bibero merheleyek avera.