Seba dest pêkerdişê muzakereyan mûtabaqatê Saraya Dolmabahçeyî, yew gamêka tarîxî ya. Raya ewilîya ke hukmatê Tirkîya, kurdan bi fermî qebul keno û îradeyê kurdan reyra vejîno vernîya çapemenî. Raşta ey netîceya nê muzakereyan muhîm a. Şarê Tirkîya hinê wazenê ke Tirkîya de, yew ripelo newe biabo. Eke nê des maddeyan ser o muzakeyî bibî û dima yew mûtabaqat virazîyo, vengê çekan, hinê ko temamen bibirîyo. Na mesela yew meselayêka giran a. Goreyê îstatîstîkanê newayan, şaranê Tirkîya ra se ra hewtayê înan wazenê ke na mesela, bi muzakereyan hal bibo. Hinê na saet ra pey rijnayîşê diyalog û muzakereyan tike zor aseno.
Rayberê kurdan, Abdullah Ocalanî, des madeyê (xalê) yê aşîtî û demokratîkbîyayîşê Tirkîya, heyete Îmralî rê, heyetî zî nê des maddeyî, Qendîl de rayberîya KCK rê bar (par) kerdî. Û dima zî 28ê Sibate de, Heyetê Îmralî ra Serekwekîlê Koma HDP Pervîn Bûldan û Îdrîs Baluken û parlementerê HDP yê Îstanbulî Sirri Sureyya Onderî; ardimkerdoxê Serekwezîrî Yalçin Akdogan, Wezîrê Karê Zerrî (zerreyî) Efkan Alayî reyde, semedo ke muzakere dest pêbiko û vengê çekan bibirîyo, Saraya Dolmabahçeyî de nê des madeyî, rayaumûmîye rê deklere kerdî.
Ewta de ez wazena ke nê des madeyan rêz bika û derheqê nê madeyan de, bi kilmî fikrê xo yê şexsî bîyara ziwan.
1- Ganî muhtewa û tarîfê sîyasetê demokratîkî bêro munaqeşekerdiş.
Ganî sîyaseto demokratîk tarîf bibo û qanûnê partîyanê sîyasetê bêro bedilnayîş. Mesela qanûnê vêjnayîşî de, se ra des bendê vêjnayîşê esto. Sîyasetê Tirkîya de tayê xêzê sûrî estî. Yew sîyaseto demokratîk de, bê ters, bê xewf heme çîyî munaqeşe benê. Sîyaset, tena heqê yê tayê zumreyan nîyo. Mesela vanê ke; yew kitabo (pirtûko) sûr esto. Kam partî bêro îqtîdar, mecbur a ke sîyasetê xo de, nê kitabê sûrî esas bigêro. Tirkîya de partîyê sîstemî, partîyê lîderan î. Tirkîya de, ganî bi meyl û waştişê şaran wekîl û îdarekarî bêrî tayînkerdiş.
2-Çareserîya Demokratîk de, ganî heme het ra rewşa netewî û ê mintiqayan (hereman) bêro tarîfkerdiş.
Goreyê nê madeyî, merkez de meclîso merkezî beno. Parlementoya merkezî vîyar de, meclîsê mehalîyî benê. Tirkîya hinê Anqara ra îdare nêbena. Meclîsê şaredarî (beledîya) û meclîsê bacaran, ganî bêrê hêzkerdiş. Ganî selahîyetê înan bi hêz bo. Ganî ekonomi, perwerdeyî, weşî, kultur û heme tewir yatirimî bajarî ganî gireydayê meclîsanê bajarî bibî.
3-Hemwelatîyê azadî rê temînato demokraîk û qanûnî.
Mesela Qanûnê Bingeyî de heme kes tirk hesibêno. Ganî heme kes, se hemwelatîyêko azad û bi rûmet qebul bibo. Ganî heme nasnameyî, qanûn de bêrî qebukerdiş. Ganî qanûn de, heme kes seyyewbînan bêro qebulkerdiş.
4-Komel û dewlete reyde, têkilîya sîyasetê demokratîkî û dezgebîyayîşî na têkilî.
Dewleta Tirkîya, hakim sîyasetî ya, tena broqratî dewlete, dewlete îdere kenê. Na dewlete merkezî ya. Merkezê na dewlete de, hemwelatî çin o. Hemwelatî, teberê sîyatî de mendo. Dewlete, mudaxeleyê heme cuyê şarî kena. Hetta mudaxeleyê dîn û mezhebê înan kena. Tirkîya de, tena yew zumre, şarî îdare keno. Nika ra pey şar; ganî bi sazîyan û dezgeyanê sîvîlan, bi meclîsanê xo beştarê sîyasetê bibo.
5- Prosesê çareserîyî de heme het ra ekonomîyê sosyalî.
Tirkîya de beyntarê zengînan û feqîran de yew ferqo pîl esto. Hetê îdarî ra beynatarê mintiqayan de zî yew ferq esto. Bi taybetî welatê kurdan zaf tepa mendo. Tirkîya de bêkar û xizanî zaf î. Yanî hetê ekonomi ra zî yew bêedaletey esta. Wexto ke prosese çareserî serê xo bigêro û Tirkîya de demokrasi înşa bibo, na bêedaletey zî berteraf bena.
6-Prosesê çareserîyî de têkilîya asayiş û demokrasîyî, w abi goreyê huzûr û azadîya şaran bigêrîyo çiman vîyar.
Wexto ke demokrasi esas bigîrîyo. Ganî azadîy û serbesteya şaran qûrbanê politikaya asayîşê nêbo. Ganî azadî û serbeteya şarî nêdeko taloke. Ez texmên kena ke, ko binê nê madeyî de, legalîzebîyayîş û rayîrê sîyasetê demokratîkî zî ko munaqeşe bibo. Ewta de ko vengê çikan birnayîş zî munaqeşe bibo.
7-Temînatê çareserkerdişê meseleyê qanûnê cinî, kultur û ekolojîyî
Ganî cinî heme waranê cuyê de ca bigêro û xo îfade biko. Tirkîya de zaf kulturey esta. Nê yew renginey û rindeya Tirkîya ya. Ko bi ziwanê may perwerdeyî bine nê medeyî de bêro munaqeşekerdiş. Ma zanê ke hemsengê ekolojîyê cîhanî herimîyayo. No xusus de zî ganî tayê tedbîrî bêrî girewtiş.
8-Averberdişê hêşyarîya demokratîk a vera sereşnayîşê (sinasnayîşê) nasnmeyî heme komelî.
Tirkîya de, kurdî tede, heme nasnameyî ganî bêrî qebulkerdiş. Ganî nasnameyê etnîtesîteyan, nasnameyê heme dînan, mezheban, bîr û bawerîyan û yê cinsan bêro qebulkerdiş.
9-Komara demokratîke, welatêko hembar (hempar) û bi pênasnayişê yê peymawitişê demokratîkî ê şaran; mîyanê sîstemê demokratîkî de, heme het ra ganî qanûn de, bêrî pawitiş.
Ganî Komar demokratîze bibo. No welat; yê kurdan, tirkan û yê heme şaranê binan o. Yew hemwelatî, yewna hemwelatî ra berzêr û qîymetin nîyo. Heqê mensûbanê heme nasnameyan esto ke, no welat de bêters bê xewf bi azad biciwîyî. Ganê qanûn de, heme hemwelatîyê Tirkîya, seyyewbînan ca bigêrî.
10- Seba mendebîyayîşê nê heme maddeyanê demokratîkan, qanûnêko bingeyîn û newe
Semedo ke ne des madeyî pratîze bibî; ganî yew qanûnêko newe û demokratîk awan bibo. Tirkîya ancax bi nê des madeyan reformîze bena.
Saraya Dolmabahçeyî de, wendişê madeyan dima, Ardimkarê Serekwezîrî Yalçin Akdoganî, ina (wina) vat; “Ma ameyî sewîyeyêka (astêka) gelekî muhîme. Xebatê çekverradayîşî bîyî, seba bêçalakbîyayîşêka menda bekewo pratik û rayîrê sîyasetê demokratîkî bikewo vernî, ma nê madeyan muhîm veynenê. Ma se AKP gamî muhîmî vistê. Eke çekî, dewre ra hewanîyî, averşîyaîşêko demokratîk bikewo pratîk. Demokrasîyan de ewneyayîş, fikr û polîtîkayê ke peştîya şaran gênê, qîymet qezenc kenê. Ma bi qanûnêko bingeyîn; gelekî problemî ke estê, seba çareserkerdişê na mesela, ma se yew firset veynenê.
Serekomar Tayîb Erdogan vano ke; “Etnîsîteyî ke Tirkîya de ciwîyênî, problemê nê heme etnîsîteyan estê. “Esto-çin o yew meseleya kurdan çin a. Mi 2005 de Amed de îfade kerdbi û no proses qedîya. Mi vat; na mesela, mesleya ma ya û ma na mesla paday, qedînay.” Eke na mesela bi nê tewir vatişan biqedeyaynî, ka rewna biqedîyo. No vatiş, vatişêko maqul û mantiqin nîyo. Goreyo ke aseno muzakerey newe dest pêkenê. No vatiş û realiteye şaranê Tirkîya, yewbînan nêtewşeno. No vatiş hinê pratîkde heyat nêveyneno.
Semedo ke no proses, bêqaza û bêbela dewam biko; ganî sebuxnayîş û xapînayîş hinê çin bo. La seba mîyançeyî, verê ganê yew heyetêko bêteraf awan bibo. Wexto ke diyalog û muzakereyan de problemi vejîyî, ko no heyet mudaxele biko.
Semedo ke Tirkîya de demokrasi aşîtî înşa bibo, semedo ke politikaya şîdet û înkarî bind ra hewanîyo, semedo ke heme meseleyê Tirkîya bi diyalog û muzakereyan çareser bibî, semedo ke kurdî tede heme şarî û mensûbê hema dînan û mezheban, xo bi azad îfade bikî, muzakereyê des madeyan yew firsetêko tarîxî (dîrokî) yo.
Çim û goşê heme kesan, Newroza Amedî û mesajê Ocalanî ser o yo. Emserr zî Rayber Ocalan, Newroza Amed de, seba aşîtî û demokrasi, rayna yew mesajêko muhîm dano. Ez bi hêvîya aşîtî û azadî, newroza heme kurdan û şaranê Rojhilatê Mîyanênî pîroz kena.
MAMOSTE SILÊMAN