LEZGİN AKDENİZ / MA / AMED

Roj Kültür Merkezi Başkanı ve Roj Med Organizasyonun Hewlêr Sözcüsü Araştırmacı Yazar Qendîl Şeyxbizinî’nin, “Hezar û Yek Peyv (Bin Bir Sözcük)” adlı kitabı Sîtav Yayınevi’nden çıktı.

Kürtlerin ara dili olan Pehlewani üzerinde çalıştığını ve hazırladığı sözlüğün amacını anlatan Şeyxbizinî, “Kürtçenin yeterlilik açısından zengin bir dil olmasına rağmen neden yabancı dillerden çok fazla sözcük içinde barındırdığını her zaman kendime dert edindim. Kurmancide karşılığı olmayan sözcükler için eski Kürtçe ve yeni Kürtçenin diğer lehçelerinden sözcükleri toplayıp Kürtçenin zenginliğini ortaya koymaya çalıştım. Bir diğer amacım da Kurmanci lehçesinin yeterlilik düzeyini göstermeyi sağlarken yine diğer lehçeleri birbirine yakınlaştırmaktı” dedi.

Kürt dili birliğinin sağlayamamasının nedenlerini anlatan Şeyxbizinî şunları belirtti: “Kürtçenin dil birliği hep tartışmalı bir konudur. Bunun temel sebepleri; Kürtçenin çok lehçeli olması, ortak bir alfabesinin olmaması ve Kürtçenin, Irak’taki Federal Kürdistan Bölgesi dışında eğitim dili olmamasıdır. Tabi temel faktör, Kürtlerin dört ülkenin sınırları içinde yaşamalarıdır.”

Yüksek Kürtçeye ihtiyaç var 

Aslında dünyadaki tüm dillerde lehçeler ve ağızlar olduğunu ve tüm diller için doğal bir durum olduğuna işaret eden Şeyxbizinî, “Tüm dillerde aynı zamanda dil birliği de vardır ama Kürtçede dil birliği yoktur. Peki Kürtçede neden dil birliği yoktur? Çünkü Kürtçenin ‘Yüksek Kürtçesi’ yoktur. Yani tüm lehçeleri kapsayan her lehçeyi konuşan Kürtlerin anlayabileceği üst ortak Kürtçe yoktur. İşte Kürtlerinde ihtiyacı olan şey yüksek Kürtçedir. Tüm lehçeleri konuşan Kürtlerin anlayacağı ve resmi dil olarak kullanacağı üst Kürtçeye ihtiyaç vardır. Bu olmadan Kürtçenin birliği sağlanamaz” dedi.

 

Dil birliği ulusal birliğin önünü açar

Kürtçenin standart bir yapıya ihtiyaç duyduğunu belirten Şeyxbizinî, şunları kaydetti: “Kürtçe içinde standart bir yapı elzemdir. Kürt dil bilimcilerini üzerinde fikir birliği edebilecek bir lehçe seçilip diğer lehçeler ile zenginleştirilmesi gerekir. Bazı dilbilimcilerin öne sürdüğü iki lehçenin birleştirilmesi fikri bana göre yanlıştır. Çünkü her lehçe yüzyıllardır kendi doğal haliyle gelişim göstermiştir. Kürdistan’ın dört parçasında bulunan dil bilimcilerimiz tarafından bir merkez kurulmalı. Ve şüphesiz dil birliğinin sağlanması ulusal birliğinin önünü açacaktır.”

Herkes kendi lehçesini dayatıyor 

Lehçeler arasında yaşanan çekişmelere dikkat çeken Şeyxbizinî, “Güneydeki dil bilimciler standart dilin Soranî lehçesi olmasını dayatıyor. Kuzeydeki Kürtler, Kurmancinin standart dil olması görüşünde. Dimilki ve Hevraman lehçelerini konuşan Kürtler kendilerini farklı bir yerde konumlandırıyor. Böyle olmaz. Dilbilimciler bir araya gelmeden bir merkez kurmadan görüş alışverişinde bulunup bilimsel bir çözüm bulmadan kimse amacına ulaşmaz. Herkes kendi lehçesini hakim kılma derdinde” ifadesinde bulundu.