Hukimata koalîsyonî; hukimata têmîyankewte ya ke yewî ra vîşêr partîyê sîyasî yenîy têhet û awan kenîy a. Demo ke Meclîsê qanûnsazî de yew partî zafaneyî nêgîro, aye wext partîya ke tewr zaf bîya wayîrê sandalîyan rê wezîfeyê awankerdişê hukimatî yeno dayîş. Nê rewşan de semeda ke meclîsî ra vengê temînatî bigîro bi sewbîna partîyan ra pêkerdiş esas yeno girewtiş û bi no awa hukimat yeno awankerdiş.
Hukimatêy koalîsyonî hîna zafêr welatêy ke weçînayîşan de pergala temsîlê pîyaronayîş esas gênîy de yeno vînayîş. Weçînayîşêy ke tede pergala zafaneyî esas yeno girewtiş de ê ke zafaneyê vengan bigîyo eşkeno hukimata xo awan biko û vengê temînatî bigîro. Ra-ray zî partî pêroyînê welatî de semeda ke qandê hewceyîya hukimatî veng nêşkenîy bigîrîy, na semed ra neçar manenîy ke hukimata koalîsyonî awan bikerîy.
Dezavantajê hukimata koalîsyonî zî estîy. Nê zî semeda ke hetê nîzam-têmîyankewtişî de çinêbîyayîşê îstîkrarî yo. Finaka ci ya tewr şênber zî serranê 1980 û 1990’î de hukimatê koalîsyonî ke Îtalyayî de awan bîy î. La tîya de qewetêy sazî û kewneşopîyan berdewamîya rejîmî viraşto.
Havilê hukimatêy koalîsyonî nêyî ke, meylê sîyasî ya cîya eşkenîy xo qata îdareyî de bidîy nîşandayîş û rayna mîyanê nê meylan de pêkerdişê demokratîk ra-ray vecyeno werte.
Formulê Almanyayî
AKP semeda ke weçînayîşî de zafaneyîya vengan nêgirewt, nêşkena tena serê xo sandalyaya desthilatdarî de ronîşa û no semed ra zî semeda hukimata koalîsyonî ci rê asena. AKP ke weçînayîşan de sera 41’ê vengan girewt û bîy partîya yewin la semeda ke nêşkena tena serê xo bibo desthilatdar, çimê xo finakê hukimatêy koalîsyonî ke dinya de awan bîy ra çarnena.
Encamêy weçînayîşê 2015’î peynîya desthilatdarîya AKPî ard. Çimkî encamêy weçînayîşî koalîsyon, hukimata kêmarî û weçînayîşê verwextî vet werte. Analîzêy ke heta nika virazênîy tay fikran veceno vernî. Nê fikrî zî seyî; hukimata kêmar ya AKPî, koalîsyona AKP-MHPî, koalîsyona AKP-CHPî, koalîsyona CHP-MHP-HDPî, hukimata kêmar ya CHP-MHPî yî.
No encam sere de semeda AKP û dima zî semeda heme partîyan zey surprîz bi. La heto bîn ra zî semeda koalîsyonî çiman berd finakê dinyayî ser. Nînan ra tewr zaf Almanya vecyena vernî. Yeno zanayîş ke Almanya Şerê Cîhanê dîyin ra heta nika desthilatdarîya yew partîyî nêtepişto û her tim hukimatanê koalîsyonî awan kerdo. No finakan ra yew o.
Semeda Tirkîya
Xora hewce nêkeno ke merdim zaf dûrî şêro. Almanya weçînayîşê federal a 2013’î de bi tabloyek nika Tirkîya tedeya rî bi rî mendbî. Almanya de weçînayîşê 2013’î de Partîya Yewitîya Xirîstîyan ke serektîya ci Angela Merkel kena serkewt la no serkewtiş bi hukimata koalîsyonî temam bi.
Mîyanê 66 serran de
Meclîsê Federal a Almanyayî ke Bundestagî de yo, 631 sandalî ra virazyeno û semeda desthilatdarî zî lazim o yew partî 316 sandalî bigîro. La semeda îdareyê parlementer a Almanyayî, pergala weçînayîşî û sera 5 a bendawê weçînayîşî nêverdano ko yew partî bibo desthilatdar. Xora Almanya mîyanê 66 serran de tena yew ray desthilatîya yew partî rê bîya şahid. Tirkîya ke demo vîyarte de zaf caran hukimata koalîsyonî awan kerdo, 1980’î ra naşt semeda ke sera 10 bendawê weçînayîşî amebi ronayîş tena 2003’î ra heta eyro desthilatî bi yew partî amey rayîr berdiş.
2013’î de weçînayîşê Meclîsê Federal a Almanya de Partîya Yewitîya Xirîstîyan (CDU-CSU) semeda desthilatîya yew partî zafaneya vengan nêgirewtbî semeda koalîsyonî dekewtbî mîyanê gêrayîşan. Nê weçînayîsan partîya Merkelî sera 41.5 vengîy girewtbî û bi 311 sandalî bîbîy partîya yewin. La no hûmar semeda ke Merkel tena serê xo bibo desthilatdar qîm nêkerd. Na semed ra Partîya Komela Demokrat ke sera 25.7 veng û 193 sandalî girewtbî reyde koalîsyonî awan kerd.
Partîya Demokrat a Azad (FDP) ke termîna verê de partîya Merkelî reyde koalîsyon awan kerdbî. La semeda ke weçînayîşê 2013’î de sera 4.8 veng girewt û binê bendawî de mend, partîya Merkelî neçar mend ke SPDî reyde koalîsyonî awan biko. Koalîsyona ke mîyanê CDU û SPDî de ame ronayîş zey “koalîsyona girde” ame bi namekerdiş. Sereka CDU Merkel, serekê CSU Horst Seehofer û serekê SPD Sîgmar Gabrîel bi kombîyayîşê çapemenî peameyîşê koalîsyonî mor kerdîy û “koalîsyona gird”î awan kerdîy. No senaryoya Almanyayî semeda koalîsyona AKP-CHP ya Tirkîyayî zî seyî finak merdim eşkeno bido.
Cigerayîşan bêrê vêşîkerdiş
Sereka hukimeta koalîsyonî Angela Merkel aye wext ardbî ziwan ke armancê înan de butçeyek saxlem û babetê asayîşa komelî estîy wina qalî kerdbî: “Armancê ma ay o ke ma nêdekewîy binê deynanê newe.” Serekwezîr vat ke bêxra nînan do 5 mîlyar EURO semeda resîyê bêro rafînayîş, û rayna humara keyeyê domanan û cigerayîşan zî bêro vêşîkerdiş.
Merkel encamê vengdayîşê ke Meclîsê Federalî de virazya de raya hîrêyîn bî serekwezîr. 2005’î ra heta nîka no 10 serrî yo ke serekwezîrtî kena. Tirkîya de zî Erdogan ke nika wezîfeyê serekkomartî keno û wazeno vîyaro “pergala serektî”, 11 serre serdema desthilatdarîya AKPî de serekwezîrtî kerdbi.
Almanya de koalîsyon asayî yo
Almanya de şîyîşê partîyan ya semeda tifaqa weçînayîşî rewşek asayî yo. Çimkî hîna vernîya weçînayîşan de, partîyêy ke dekewnî weçînayîşî vindertişê xo ya koalîsyonî ser aşkera kenîy û welatijî zî goreyê no vengê xo xebetnenîy. Bi no hawa weçînitox biryara do kamder tifaq bibo hukimat danîy. Almanya de semeda ke partîyê wurdîlek meclîs de awankerdişê hukimatî ver nêbîy asteng bendawê weçînayîşî sera 5 ameyo ronayîş.
Tirkîya de herinda pergala meclîsê zafhumarî pergala zafaneyî yeno xebetnayîş. No zî bi sera 10 bendawa weçînayî reyde akerdişê vernîya hukimata yew partîyî asanêr keno. La goreyê encaman ê ke bendawa sera 10 vîyartîy çeher partî yî, seyî no semeda Tirkîya çîyo ke baş nêbo yeno nîşan dayîş.