No welat de yew raştey esta. Na dinya de nezî heşt hezar ziwan estbîy. Inkay zafinê vînê bîyê. Helîyayê yane asîmile bîyê. Andayî serhengey û polîtîkaya reyde zî nêşîyayê ziwanê ma orte ra wariznê. Hetûnî eyro / ewro yew çîyo hewzel o. Verê ziwan de merdim bi ziwanê sîmgesel reyde yewbînan ra fam kerdê û têkilî ronayê.
Dim ra xeylê ziwan kuweno beyntar binê tîj de qirika merdimî germin beno û ziwan rey de qalkerdiş vejîyeno meydan. Eke dîqet bibo se cayê ke ayom germino merdimê biney herfanê qalind reyde qalê kenê. Cayê ke serd o de zî bi herfanê barî rey de qale kenê. Yanê dinya de bîyayişê ziwan zî bestayeyê ayom o.
Tayê herfê xazmik ra tayê zî beyntarê ziwan û dindanan ra fek ra vejîyenê. Ma weş zanê ke tayê ziwan û lehçey wextê kalan û qabîleyan de vinî bîyê. Ayê ke hetûnî rojê ma resayî zaf tayn êy. Ziwano ke binê destê dewleton de ameyo mehfezekerdiş.ney xo hetûnî rojê ma bê bedilyayiş an zî bi tayn bedilyayişî resna wo.
Ziwan kê nêro nuştiş û wendiş û mûsnayişî se wextî rey de tayê çekûyanê xo orjînal vinî keno ya zî eslê xo ra vejîyeno. Şarê kurd mîyanê de hem lehçey zaf êy, hem zî nê lehçeyê beyntarê xo de letey bîy. Yew bacar yewna hewa qalê keno, yena bacar zî sewbîna tewir qalê keno. ma fek bi bacaran ra veradê di he dewî bila sey yewbînan qalê nêkenê.
No hal çi mojneno, beyntarê şarê ma de polîtîkaya tenaqûzî (çelîşkî) hewl de xebitnaya. Tabî ziwanê semîr zî rojê xo kay keno cîwîyayiş de ziwanê sernîr hewl dana zaf yeno qalêkerdişê. No nixta de serê ziwanê zazakî de yew xebata pak û akademîk ganîk bibo. Ayê xebat ke verê bîyê zî, raşteya zazakî raşt nemojnena.
Binê nameyê akademîk de çekûyanê orjînal ya nêbinusê ya zî ayê ziwanê bînan ra dekê mîyanê zazakî, nîno qebûlkerdiş. Xora polê Mîlet ra zî nîno qebûlkerdiş. Kê çekûya orjînal vera yewna çekûya xerîb çend serê rayîre nusorroj û perlodayo binuse se no hal zî qet nîno qebûlkerdiş. Hama eke zazakî de nameyê yew çî (emin-nesne) ya zî kerdox çînê boseay wext kê şino ziwanê bînan ra çekûya bierêno.
Îzançîyî ke serê ziwanê zazakî de xebat kenê wa verê ça de kura de zazakî qalê beno se çekûya pêrina arê bikerê dim ra kam no ziwan de qalê keno xo sînhawa eşorneno goreyê nê rayte de name panê. Eke serê masa de vajî felan ca na çekû vejîyeno raşte. Xora ‘UNESCO! Eşornawo no heval ziwanê zazakî yew xebat wazeno, ekeki xebat bikerî se xizneya çekûya zaf çerpin (zengîn) o.
Eke her kes goreyê xayeyê xo nuşto se zazakî bibo se hol (weş) nêbeno. Binê nameyê akedemîkerdiş de çekûya û risteya bedilnayiş çîyo weş nîyo, nêbeno. Mesela en zaf dîqet keno çekûyê orjînal estê, lakim nînan xebitnayiş sebep çîyo? Besnî kî makî û nêrî zaf dîqet nêbeno.
Kam zazakî sero xebat keno se manê tewir sêflîyan rê; erc mojnenê û qîmet çînenê. Û bimbarek kene. Kam yew çekûya ma vinîyaye bivîno se ma înan rê mînettar êy. Lakim gonîg xebata dirust bibo. Andayî ferhenge û rolê ziwananê fermî ra pey hewna zî ristimî (reye) xo esil paweno. Orjînalîya zazakî goreyê îzançî yo. Goreya ziwanê Avesta reşnenê. Ez qayilo çend hebê çekûya reyde tewvernî.
Çend hebî nimûneyî; Avesta; “Vata (ruzgar) zazakî va, kurmanckî: ‘Ba’ fariskî de zî ‘Bad’ o. Zazakî de adir (atêş); Avesta; ‘atar’ kurmancî; ‘agir’ Farisî de zî ‘ateş’ o. (ateş û ruzgar farisîyo tirkî nîyo)
Zazakî de vor / vewr (kar) Avesta; ‘Vafra’, kurmancî û Farîsî de zî ‘berfo’.
Zazakî de Homa (Allah) Avesta de zî ‘Homa’ yo.
Zazakî de bajî-pol (kol), Avesta; ‘bazû’ o, Farisî; ‘bazû’, kurmanci de ‘mil-çepil’ o.
Zazakî de verg (kurt), Avesta; ‘Vehrka’, kurmancî; ‘gur’, Farisî de zî ‘gorg’ o.
Zazakî de gam(adim), Farisî; ‘gâm’, kurmancî de ‘gav’ o.
Zazakî de name (îsim), Avesta; ‘nâman’, Farisî ‘nam’, kurancî de zî ‘nav’ o.
Rayna zazakî de zama (damat – zûma) Avesta; ‘zâmâtar’, kurmancî ‘zava’, Farisî ‘damat’ o.
Zazakî de nîme (yarim) Avesta; ‘na êman’, kurmancî de ‘nîv’ o.
Zazakî de hîrê (üç) Avest; ‘srî’, kurmancî de ‘sê’ yo.
Ziwanê Avestayî de polê raştî ra verbê polê çepî ra çewres o. çahir (çar) hebê herfî çî estê.
Zazakî de enke eserî yewine / ewil nuşto. Înan ra yew Ehmede Xasî yo. Ehmedê Xasî, pey ra 1898 de nuşteya xo nuşto û bi serra 1899’î de neşirnaya. Nameyê eserê ci, ‘Mewlîdê Nebî’ yo.
O binê zî Ûsman Efendî yo Babij o. Serra 1906’yî de ‘Bîyişê Pêxemberî’ nuşto. La serra 1936 de bacarê Şamî de perlodaya (Hawar) de weçînayo.
Yewna eser zî çewligij destê Çarê Rûsya de esîr kuweno û oca de bi destê xo tay çîya nusneno. No çewligij zaza yo. Xo ra, o nênişirneno. Îzançîyê ziwanê nuştox î. Lerch serra 1956 de neşirneno. Îzançîyê ziwanê nuştox Oscar Mann zî serranê 1906 de hege zazayan de cigeyrayiş keno. Karl Hadank serra 1932 de binê nameyê ‘Dî e mondarten der zaza’ de neşirneno. Ez zî ziwanê zazakî sero hem xebat keno, hem zî şanika nuşeni. Giremerê zazakî ser de xebat keni.
Mi dîqet kerd hem nusarroj de hem zî perlodayên de tayê çekûyê ma orjînal estê. La hewna zî nînê xebitnayiş. Ez qayîb ey çekûyan ke zaf nînê xebitnayiş ez îta de binuso. Min rê çekûye taye pîlanê xo ra eşnawitê, tayê zî cigeyrayişê xo de min ca kerdê.
Çekûyê: Sêflî; Emek, Serheng: Yasak, Perloda: Dergî. Nusarroj: Gazete. Ayan: Hawa (îklîm). Qerqilyayiş: şik / guman (şüphe). Şewrî: Endîşe. Pêamiş: Bariş. Herînvaj: Temsîc. (sozcî). Xuluqnayiş: Yaratmak. Xelef: Îmkan. Ravêreyî: Sureç. Şeqiz: Eleştirî. Şabe: Sima. Şade: Şahît. Verpers: Cewap. Besnîkî: Eklerî. Radger: Harekt (devrîm). Ziftkar: Îşgalcî. Texîl: Îptal. Lec: Îtîraz. Texelîyayiş: Vazgeçmek. Sernîr: Egemen. Binnîr: Kole. Persgira: Sorûn. Gala, xîj: Saldiri. Zixm: Guç. Afînî: Teşhîr. Radayîş: Yuruyuş. Qalîer: Sozluk. Hewzel: Onemlî. Nef: Fayde. Vejûn: Çikar. Fesal: Yavaş. Vinazîr: Eşsîz. Edu: Bela. Vergir: Onlem. Barpers: Sorumlu. Dolim: Donem. Gilana: Yine. Ardin: Bolge. Tenaqûz: Çelîşkî. Mişowre / mişewre: Îştîare, danişma, muzakere. Mîyar: Olçu. Verxagî. Tomşik: Îzdîham. Naşî: Tecrubesiz. Hewrêz: Çiğ. Arêz: Îstîkbarat. Wêret: Akraba. Aşkawnayiş: Çozmek. Cerg: Kume. Peşk: Kura. Qisewat: Tasarlanma, meraq. Pind: Tomurcuk. Şijî: Esîntî. Çapike: Hizlilik. Şêlik: Duzen, geçîm. Avirnayiş: Nîhayet. Xomoke: Megerkî. Banok: Sakîn. Bavek: Emanet. Werrekna: Keşke. Lîya: Yahû. Asan: Kolay. Xafîl, nişka: Anîden. Bêxeb: Harîç. Xêvet (zem): dedîkodû. Nege: Îftîra. Qûdîm (sûid): Şans. Qor (gerîng): Kez. Zagon (cakar): Kultur. Corak: Merkez, us. Eşor: Îzah, açiklama. Wekewkî: Îhtîmal. Kosp: Kutuk. Hîm: Temel. Bûh: Guven. Girweyayiş (neqiş): Îşlemek. Dûş: Sevîye. Qesas: Oç, întîkam. Eternayiş: Duşunce, duşunmek. Fêl: Duşunce. Mulxît: Aîle. Teraq: Sohbet. Teraqî: Gelîşme. Hewre: Turbe. Poxt ca: Sayesînde.
Nê çekûy ke min çor de nuştêyeno min vîr pîyê min helak mad ir qale kerdê, nê çekûya reyde qalê kerdê. Xora ma veng ra nêvûnê her yew extîyarî (kokim) ma dîrok o.
Ziwanê zazakî zaf kêhên / kohn yew ziwan o. tayê nuştoxî xerîbê serê ziwanê zazakî ser o xebat û cigeyrayiş kerda. Oca de behsê zazayan û zazakî kenê. Vûnê: “Serê tabeletanê Sumeran de nameyê Hodawendê Nînnî zaza ya zî Înana zaza wo. Vûnê nameyê ardina goreyê qalkerdişê ziwanan ameynî dayiş. Îtalyayij gerayo Morko Polo (1252-1324) xarîtaya rayîra xo de behsê zazayan keno. Vûno: Lejgê Mûsil-Erzîngan û Erziromî de mileta zaza ciwîyena û zazakî qalê kenê.” Îhtîmalo ke pîl goreya ziwan nameyê no caya Zorzzanî wo. Xeylê behsê zaza û zazakî keno.
Yewna nuştox zî vûno: “Verê mîlatî 880 de nameyê yew caz aza-buha bîyo. Ardinî maden de keşa koyanê mîhrap û kerwançemen de bîyo.”
Rayan vûnê: “Hukumdarê Persa (îranijan) ‘Darîyus’ V.M. 522-486 behsê yew ca keno. nameyê oca zî ‘zazano’ wo. Beno ke wextê verên de nameyê ardima goreyê qalêkerdişê ziwanê bêro namekerdiş. Darîyus gala Babîl keno. Oca ra zî tadêyeno şûno ‘Behîstun’. Oca de serê yew tabelet de nuşto; Darîyus vûno; Ez şîya welatî zazanna. Vûno; Kîşta royê Firat de ya.” Mesela za-za (dogdû) yanî yew îhtîmalo pîl hezek xeber bidê vajî; ‘zîya zîya’ (za za).
FAYSAL BOZKURT