Sırtımızı Yılmaz’a dayadık

• Kazım’ın cenazesi hâlâ Newala Qeseba’da, Hüseyin 27 yıldır tutsak ve Aydın, Koçgirî’de Alişer gibi direnerek şehit düştü. Sürgeç ailesinin hikayesi, Dêrsim’in toprağının yaşanmışlıkları gibidir. Önce Kazım gitti, ardından Hüseyin, Aydın ve Yılmaz. Yılmaz şehit düştüğünde Dêrsim, dervişi için ağladı. 
• Kazım, Aydın, Yılmaz… Üç kardeşin şehadeti Sürgeç ailesi için çok ağır olsa da Hüseyin’in 27 yıldır cezaevinden verdiği umut dışarıdaki karanlığı aydınlatıyor. Emine Sürgeç: “Hüseyin çıktığında o kavak ağacının yanına üç tane çınar ağacı dikeceğiz. Biri Kazım, biri Aydın, biri de Yılmaz için. Üçü de çınar gibiydi.”

FELEKXAN SERHAT

“Yılmaz gerilladayken kendimi güvende hissediyordum. Bir şey olsa o yaşıyor, bizi korur derdim. Sırtımı Yılmaz’a dayamıştım.” Yılmaz Dêrsim’in hepimizde uyandırdığı duygular böyleydi. Bugün şehit düşeli altı yıl oldu. Şehadeti ilk ilan edildiğinde yüzüne uzunca bakmıştım; sanki onu çok eskiden tanıyor, bir yerde karşılaşmış gibiydim. Ardından zihnimde hep aynı sorular dolaşıyordu: Bir insan, geride kalanların hayatında nasıl bu kadar derin bir iz bırakır? Onunla paylaşılan zaman, yıllar sonra bile nasıl böylesine canlı kalır? Hatırlıyorum, bir yaz mevsiminde görmüştüm Heval Yılmaz’ı…

Onu gördüğüm o yazdan, birlikte büyüdüğü, çocukluğunu ve yaşamını paylaştığı insanların hafızasına uzanmak istedim. HPG Komuta Konseyi Üyesi ve Dêrsim Saha Komutanı Yılmaz Dêrsim’i (İsmail Sürgeç), ablası Emine Sürgeç’ten dinliyoruz. Emine Sürgeç’in anlatımı bizi, kemikleri bulunmayı bekleyen Kazım’ın, Aydın’ın ve 27 yıldır tutsak olan Hüseyin’in hikayesine de götürüyor. Emine Sürgeç, söze başlar başlamaz kardeşlerine olan özlemi dökülüyor yüreğinden: “Ne zaman bir şeyler yapsam aklıma kardeşlerim gelir. Mesela bir yemeği severek yediğimde acaba benim kardeşlerimin böyle severek yedikleri bir yemek oldu mu diyorum.”

Önce Kazım gitti

Sürgeç ailesinin hikayesi 1980’lerde Dêrsim merkezine bağlı Çıxek nahiyesinin Arman köyünde başlıyor. Gaye ve Hıdır’ın on üç çocuğu vardır. Kürdistan Özgürlük Hareketi’ni ilk tanıyan Kazım’dır. 1981 yılında “Yılmaz” kod adını alarak gerillaya katılır. Aile, onun katılımıyla Özgürlük Hareketi’ni tanır. Emine Sürgeç, çocukluk anılarında kalan abisi Kazım’ı anlatıyor: “Kazım abim çok çalışkandı. Esmer, kara kaşlı, kara gözlüydü. Çok cesurdu, emekçiydi. Ekinler ekilirdi, sonra onları toplayıp biçerdi.

Evimizin arka tarafında bir armut ağacı vardı ve orası köyün dinlenme yeriydi. Ana cadde o ağacın altından gözüküyor. Kazım abim askere gitmeyi reddediyordu. Köylüleri örgütleyerek, askerler gelince kendisine haber verilmesini istiyordu. Bir gün evde uyurken askerler köye geliyordu, bunu gören komşumuzun çocuğu hemen koşarak abimi uyandırdı. Abim ceketini alarak ormanlık alana doğru kaçtı. Askerlerin gitmesi üzerine abim geri döndü. Annemler ve köylüler abime askere gidip bu baskıdan kurtulmasını söylerdi. Bizim evden boğaza giden bir patika vardı, köyün göründüğü son noktaydı. Abim oraya kadar gitti ve dönüp bize son kez el salladı. Annem nasıl olsa bir daha geleceksin dedi. Ama bir daha gelmedi. Tabii o zamanlar çocuk olduğumuz için anlam veremiyorduk. Annem çok ağlardı, sürekli üzgün ve tedirgindi. Ancak niye ağladığını, niye üzüldüğünü bilmezdik. Sonra biz, onun şahadete ulaştığını öğrendik.”

Cenazesi hâlâ Newala Qeseba’da

Kazım Sürgeç, 6 Temmuz 1985’te Siirt’in Eruh ilçesinin Ebubekran mıntıkasında şehit düşer. Ve cenazesi Newala Qeseba’ya atılır. Newala Qeseba, 1990’lı yıllarda faili meçhul cinayetler ve zorla kaçırılıp katledilen Kürtlerin cenazelerinin atıldığı toplu mezarlardan biri. Emine Sürgeç’e Kazım’ın cenazesini alabilmek için bir girişimde bulunup bulunmadıklarını soruyorum. Yanıtı şöyle oluyor: “Burada İnsan Hakları Derneği’ne (İHD) bir eleştirim var. Hem Dêrsim hem Siirt’teki yetkililerle görüştük. 2000’li yıllardı, cenazeyi almak için dilekçe de yazdım. Yardımcı olmadılar. En son Dêrsim’e bir heyet gelmişti, onlarla görüştüm ve şunu söylediler; ‘devletin yapması gerekiyor.’ Evet, devletin yapması gerekiyor ama hani sizin bu konudaki çabanız neydi? Aile olarak belki daha çok şey yapmamız gerekiyor ama sizin kurumsal olarak bunu yapmanız gerekmiyor mu?”

Babaya işkence

Kazım’ın şehadetinden sonra yoğun baskıyla karşılaşan aile 1991’de Dêrsim merkeze taşınmak zorunda kalır. Emine Sürgeç, anlatmaya devam ediyor: “Düşünsenize, biz hiçbir eşyamızı alıp getiremedik bile. Babamı yoğun tehdit altında bırakmışlardı. ‘Gitmesen evin içinde hepinizi yakacağız’ demişlerdi. Bir anne baba için bundan daha korkunç bir şey olamaz. Apar topar çıktık. Ekinlerimiz kaldı, kışlıklarımız kaldı. Hayvanlarımız çok ucuza satıldı. Aydın abim ve Erdoğan geçimimizi sağlamak için çalıştılar. Özellikle bizi ekonomik olarak kalkındıran Aydın abimdi.”

Baba Hıdır Sürgeç, bu sürede defalarca gözaltına alınıp işkenceden geçirilir. 1994 yılında, “Örgüte yardım yataklık yapmak” iddiasıyla 3 yıl 9 ay hapis cezası verilerek Elbistan Cezaevi’nde tutsak edilir. Tahliye olduktan sonra 2008 yılında yakalandığı kanser nedeniyle yaşamını yitirir.

Aydın'ın rüyası!

Baskılar bir süre sonra Aydın Çetin Sürgeç üzerinde de yoğunlaşır. Gözaltına alınır ve ağır işkencelerin ardından Erzincan Cezaevi’ne konulur. Tahliye edilmesinin ardından yaşadıklarının etkisi evin içine de taşınır. Emine Sürgeç’in anlattığı bir gece, devlet işkencesinin adeta özeti gibidir: “Bir keresinde hepimiz uyuyorduk. Aydın abim büyük bir çığlıkla uyandı. Hepimiz başına koştuk, ‘Ne oldu?’ diye sorduk. Meğer rüyasında kendisine işkence yapıldığını görmüş. Çok şaşırmıştı. Sonra gülerek, ‘Bir şey yok, rüya gördüm’ dedi.”

Üç kardeş dağlarda

1993 yılında Hüseyin ve Aydın’ın peş peşe gerillaya katılması aileyi derinden etkiler. Gaye ana, özellikle “Amed” kod adını alan Aydın’ın gidişini uzun bir süre kabullenemez. Emine Sürgeç, o anı şöyle anlatıyor: “Annem asla inanmıyordu. Hayır, Aydın beni bırakmaz, Aydın gitmez diyordu.”

İki kardeşin ardından bu kez Yılmaz 1994’te abileriyle aynı yolu yürümeye karar verir. Yılmaz, şehit düşen abisi Kazım’ın kodunu alarak “Yılmaz Dêrsim” olur. Böylece üç kardeş farklı zamanlarda dağlarda direnir. Emine Sürgeç de o yıllarda bir sağlık kuruluşunda memur olarak çalışır. Ancak ailesinden dolayı defalarca gözaltına alınır. Bir gözaltı sorgusunda yaşadığı karşılaşma, Aydın’ın adının kendisinden uzakta nasıl anıldığını gösteriyor: “Bizi büyük bir odaya almışlardı. Orada bir itirafçı vardı. Ona ‘Küçük Zeki’ diyorlardı. Ben onu dinlemiyordum, önüme bakıyordum. Polislerden biri ona, ‘Pembeli seni hiç dinlemiyor’ dedi. Üzerimde pembe bir tişört vardı. O kişi bana baktı ve ‘Sen Aydın’ın kardeşisin’ dedi. ‘Evet’ dedim. Bunun üzerine, ‘Aydın çok değerli bir insan, çok iyi bir insan ve şu an Sivas’ta’ dedi. Hiçbir şey demedim. Sadece ona baktım, kim olduğunu merak ettim. Bir itirafçı bile polislerin, herkesin içinde Aydın abimin ne kadar değerli ve iyi bir insan olduğunu söylüyordu. Gerçekten de Sivas’taymış.”

Gözlerini elimle kapattım

Aydın, 15 Ağustos 1997’de Koçgirî/Karagöl’de şehitler kervanına katılır. Cenazesi alınarak Dêrsim’e getirilir ve belediye mezarlığına defnedilir. Emine Sürgeç'in abisine son vedası ise kendi elleriyle gözlerini kapattığı o an olur: “Aydın abimi gördüm, sarıldım. Gözleri açıktı. Annem, ‘Sen kapat’ dedi. Elimle gözlerini kapattım.”

Heval Yılmaz…

Emine Sürgeç, abisine veda ettiği anı anlatırken gözlerinden yaşlar boşalıyor. Aydın’ın ardından Yılmaz’ın katılımı ve şehadeti çok ağır gelir aileye. Emine Sürgeç, Yılmaz’ı anlatırken elini sürekli boynundaki kolyeye götürüyor. Kolyenin üzerindeki yazı dikkatimi çekiyor: Heval Yılmaz.

Enerjisi çok yüksekti

Yılmaz’ın hikayesini dinlerken Dêrsim’in sokaklarına, birlikte büyüdükleri günlere, oyun oynadıkları zamanlara gidiyoruz. Emine Sürgeç, “Yılmaz’ın örgüte ve topluma bağlılığı çok farklıydı. Enerjisi çok yüksekti” diyor ve kardeşinin daha liseye gittiği yıllarda öğrenci eylemlerini örgütlediğini anlatıyor: “Bir gün işe gidiyorum. Kalan Lisesi’nin önünden geçiyordum. Bütün öğrenciler eylemdeydi. Sloganlar atılıyor, ıslıklar çalıyorlardı. Bir baktım, Yılmaz en önde. Beni görünce gülümsedi, tabii ben de gülümsedim. Müthiş bir özgüvenle arkadaşlarını yönlendiriyor. İzledim onları hepsi pırıl pırıl gençlerdi. O ara evdeki adıyla dedim, İsmail ne oluyor? ‘Eğitim sistemini boykot ediyoruz’ dedi. Çok güzel bir gençlikti. Bu lise Dêrsim’de bilinen örgütlü ve gerillaya katılımların da en çok olduğu liseydi. Yılmaz da burada okuyordu.”   

En güzel Newroz’du

1990’lı yıllarda Kürdistan’ın dört bir yanında olduğu gibi Dêrsim’de de Newroz kutlamaları yasaklanır. 1993 yılında Munzur kıyısındaki eski top sahasında düzenlenen Newroz da bunlardan biridir. Emine Sürgeç, şöyle hatırlıyor o Newroz’u: “Yılmaz’la yürüyerek alana gittik. Benim elimde sarı, kırmızı, yeşil fular vardı. Bir anneye, ‘Ben memurum, bunu sana versem, sonra alanda senden alsam olur mu?’ diye sordum. Anne almak istemedi. Haklıydı, herkes yoğun baskı altındaydı. Yılmaz bunu duyunca hemen yanıma geldi, fuları aldı ve ‘Sen bana söyle, ben alırım’ dedi. Böyle bir koruma duygusu vardı onda. Yanındaki insanı hep gözetir, korur, kollardı. Onun yanındayken kendimi çok güvende hissederdim. Aramızdaki bağ çok güzeldi, çok sağlamdı. Kardeşten öte, arkadaş gibiydik. Yılmaz benim çocukluk arkadaşımdı. Biri bana çocukluk arkadaşımın kim olduğunu sorsa hiç düşünmeden Yılmaz derim. Çocukken oyunlarımızı birlikte kurar, birlikte oynardık. Beraber büyüdük, birlikte okuduk. Geyiksuyu’nda aynı sıraları paylaştık. Hayatımızın pek çok anı ortaktı. Yılmaz gerilladayken de kendimi güvende hissederdim. Bir şey olsa Yılmaz yaşıyor, bizi korur diye düşünürdüm. Sırtımı ona dayamıştım. Sonradan kardeşlerimle konuştuğumuzda bu duygunun hepimizde ortak olduğunu gördük. Çünkü bize bu güveni hissettiren oydu. Sanırım dağlarda da aynı sevgiyi ve bağlılığı yaratmıştı.”

‘Beni çağıracak, gidip göreceğim’

Çocukluk arkadaşı Yılmaz’ın yokluğu, Emine Sürgeç için hiçbir zaman sıradan bir kayba dönüşmez. 10 Kasım 2020’ydi. Yılmaz, çok sevdiği şehri Dêrsim’de Axpanos Vadisi’nde Türk devletinin saldırısında şehit düşer. Yazması da anlatması kadar zor olan bu süreci, ablasından dinliyoruz: “Cenazesini Malatya’ya götürdüler. Malatya’ya giderken kendimi yolda şartlandırdım, asla bakmayacağım dedim. Gerçekten herkesin ölümü kabul etme biçimi çok farklıymış. Aydın abimin gözlerini ben kapatmıştım. Ama Yılmaz’da, hayır, o ölmedi yaşıyor, asla ölmeyecek diyordum. Bakmadım, Dêrsim’de de bakmadım. Altı yıl oldu, yeni yeni kabulleniyorum şehadetini. Önceleri, beni çağıracak, ben gidip göreceğim diyordum.”

***

Üç çınar gibiydiler 

Kazım, Aydın, Yılmaz… Üç kardeşin şehadeti Sürgeç ailesi için çok ağır olsa da Hüseyin’in 27 yıldır cezaevinden verdiği umut dışarıdaki karanlığı aydınlatıyor. 1993’te gerillaya katılan ve yaralanmasının ardından tedavi için İstanbul’a giden Hüseyin 1999’da esir alınarak müebbet hapis cezasına çarptırılır. Şu anda Elazığ Cezaevi’nde olan Hüseyin’le son açık görüşlerini anlatan Emine Sürgeç, “Her gittiğimizde Hüseyin bize gerçekten çok güzel enerji veriyor. Son görüşmemiz çok güzel geçti hem ona hem bize iyi geldi. Annemle sarıldılar. Aslında çocuklarını ziyarete gelen diğer anneler de umutluydu. Mutlu ayrıldık cezaevinden hatta birbirimize, ‘Artık dışarıda görüşürüz’ dedik. Yaşadığımız onca şeye rağmen barış umudumuzu hâlâ koruyoruz” diyor.

Yeniden yeşerecekler

Hüseyin’in özgürlüğüne kavuştuğunda en çok yapmak istediği şeyi soruyorum. Emine Sürgeç’in yanıtı bizi üç şehide götürüyor: “Hüseyin’le projelerimiz var. Köyümüze dönüp orada küçük bir ev yapıp meyve ağaçlarımızı yeniden dikip, bostan ekeceğiz. Dut, elma ve çok güzel bademlerimiz vardı. Armut ağacımız hâlâ var. Kocaman yaşlı bir armut ağacı olmuş. Bizim için çok kıymetli olan bir kavak ağacımız var. Aydın abimin diktiği ağaçtı. Hepimiz çeşmeden su taşıyarak büyüttük o ağacı. Hüseyin çıktığında o kavak ağacının yanına üç tane çınar ağacı dikeceğiz. Biri Kazım, biri Aydın, biri de Yılmaz için. Üçü de çınar gibiydi.”

***

Dêrsim'in ‘kayıp kızı’

Gaye ana, hikayesini yazdığımız şehitlerin annesi. Aslında kendisi de "Dêrsim'in Kayıp Kızları"ndan biri. 1938 Dêrsim Soykırımı’nda yakınları Xeç (Demirkapı) köyünde katledilir. Soykırımdan kurtulanlar ise Türk ailelere “evlatlık” verilirken, erkekler askere gönderilir.  Soykırımdan kurtulan Gaye ananın babası İbrahim Aktuğ da Manisa’ya askere gönderilir. Gaye ana o zamanlar 2 yaşında, kız kardeşi Hatice ise henüz kundaktadır. İbrahim Aktuğ ve dört akrabası Xeç köyünden oldukları için işkenceyle katledilir, cenazeleri bir araziye gömülür. Gaye ana ve kız kardeşi Elazığ’da iki farklı Türk aileye evlatlık verilir. Gaye ana altı yaşına geldiğinde amcaları izini sürer ve onu alıp getirir. Annesi Güllü’ye kavuşan Gaye ana, kız kardeşinden hiçbir zaman haber alamaz. Gaye ananın çocukları Kazım, Hüseyin Aydın ve Yılmaz ise yıllar sonra Seyid Rızaların izinden giderek mücadelenin bir parçası olurlar.