DAIŞ; Iraq û Sûrîyeyî de teroreke barbarine, Mûsilî de ordîya Iraqî giroto destê xo û dek kerda, hetê bîn de zî cayê herî talûke ra cayê herî zêd êzidî cuyayê ra Şengal û dormeyê Koyê Şengalî de 77 dewêy êzidîyan talan û wêran kerda. Heteke bînî ra Musil û Telafer kewt ra pey turkmen û erebêy şîîyî koçê navenda Şengalî kerdbîy û êy zî raştê herîşêy DAIŞî ameybîy. Heta 3 tebax 2014’î DAIŞ verbê çimêy Dinyayî de Mûsil, Telafer, Nînova û zaf cayêy bînan girotbi bin kontrola xo.
Goreya vatişêy êzidîyan: “Fermana 73’yan bi destê DAIŞ 3 tebaxî de şew nezdî saet 2 de Telafer a ke sînorê dewêy êzidî de Sîba Xidir û Til Izêr de dest pêkerd. Tîya de tikey êzidî û pêşmergeyî pîya xoverdayiş dayê. Pey xoverdayişê 3 saetan ra pey, pêşmerge û hezêy Iraqî xo apeya ontêy. Êzidîyan terkê qedera înan kerdêy.”
Ney semedî ra ferman 73 goreya fermenêy bînan hewna trajîk û encamêy hewna giran xo ra rî bi rî mend. Seserra 21’in de qîmetêy heme merdimatî ke nirxêy demokrasîyî verbê averşîyişî de yo, şarîy semedê bawerîya înan bi qedara înan ra amey teriknayişî. Şar bi însafa DAIŞî ra rî bi rî vera day.
Îxanet: Hezaran vinî
Êzidîy vanêy; ‘Ma raştê îxanetî amey’. Goreya înan lazimbi ke pêşmerge û hezêy Iraqî şarê xo bipawitay la hêza êzidî û bawerîya xopawitişî şikîya bi ra înan xo onto Koyê Şengalî ser. Bi sehezaran êzidî bi tetirxaneya canî xo warê xo bi hawayê rût û repal teriknay û verbê xo day Koyê Şengal ke verî zî înan qirkerdişan ra pawitbi. Bi rojan mecbûr mendîy ke payan rayîr bişêrêy. Rayîrî de teyşan û veyşan medêy.
Semedo ke trajedî bêro famkerdiş lazimbi ke merdim bêro Koyê Şengalî û rewşî bîvînayê. No rayîraşîyê dakoçkerdişî de goreya ke vajîyeno herî tayn 300 gede, îxtîyar û cenîy semedê teyşanî û veyşanî ra cuyayişê xo vinî kerdêy. Hetê bînî ra vajîyeno ke dema ke pêşmergeyan înan teriknayê ra pey herî tayn 3 hezar kesîya ameyê qirkerdiş û 5 hezar cenî û kenekêy înan DAIŞî remnayê û berdêy pazaran de rotêy, raştê tecawiz û tacîza înan ameyê. Beno ke humarîy tam nêbêy la mûyê merdiman telî telî keno.
3 tebaxe 2014 de rojake semedê êzidîyan vejyayê û îna ewnîyayê rojî û dua kerdêy ey rojî de nêvejyabi. Bi sehezaran êzidî rayîra dakoçkerdişî de koçkedişî de bîy. Şîy Koyê Şengalî la oca de zî binê dorpêçkerdişê DAIŞ de bîy. Çeteyî semedo ke koka êzidîyan bîyarê verê xo dabîy Koyê Şengalî. Verbê DAIŞî pêşmergê ke bi hezaran bîy nêşkîyay bivinderê de 7 gerîlayê HPGî verbê înan vindertîy û xoverdayiş day. Nêveday ke êzidîy bêrêy qirkerdiş û bi cuyayişê bi sehezaran xelisnay. No pawiyayişê HPGijan ra dim, êzidî û Şîa hewna zêd bawerîya xo bi PKKî ardbîy û vatîy: “Ma Homa PKKî ra ra zî bo înan ma qirkerdişî ra rizgar kerd.”
Cuyayişeke xedar de
Şarêy êzidî û turkmenêy şîa bin şert û mercêy zaf zehmetin de cuyayişê xo Koyê Şengalî de day. Aw zaf dûr bi, veyşanî zaf bi, tikey dewêy ke koyî ser de bîy xileyî bi çengan dayê mayan ke gedeyî nêmrê. Mayan zî xileyî awî de germin û nermin kerdê ra pey dayê gedeyan. Dewijan meyanê xo birnay û nîmcet dayê pewjîyayiş ra pey semedo ke şar veyşanî ra nêmro vilayê şaran kerdo. Ma vîra mekerêy ke ne nan estbîyo ne zî sol werdêy ke werdêy semedê nêmerdê bi. No hal bes nêbi germa tînca amnanî ver de paya vindertiş û şewan de zî serdî ra serdî ver de cirifyayişî ra adireke ver de an zî binê betanîyeke de xoverdayişeke bêhempa dayiş. No zî bes nêbi tikey êzidî semedo ke maya xo, îxtîyarê xo, malbatî ra kesê xo, dostê xo destê DAIŞî de ternayê ra bermayê. No zî bes nêbi tikeyan qirkerdişêy ke DAIŞ kerdî vînaybîy û ta girotbîy zî estbîy la rayna zî bi hawayeke tetirxan ewnîyayê cuyayişî.
Korîdora ewlehî
Felaket û qirkerdişê êzidîyan û turkmenêy şîa heta 3 tebaxe dewam kerd. YPG-YPJ û HPG hetkarî day înan ra pey korîdora cuyayişê newe akerdîy û kesan resnay Koyê Şengalî. Ney ra pey şarîy rayeke bîn bi çar destan xo bi cuyayişeke newe ra zeliqnay. Qorîdor bi semed ke bi sehezaran qirkerdişî ra xelas bikerêy. Şarî 11 km rayîra koyî de xo eştbîy şikeftan, sêka kerayan, daran, telîyan bin ke nêmrê. Zey fotoyê qirkerdişê Dêrsimî fotoyî vejyay meydan. Şarê rojawa zey Xocê Xizir bi wesayitan 15-16 tebaxe de erzak şirawit koyî ser. Her roj bi deshezaran koçberîy ravêrayê Rojawan û oca ra zî şîyê herêmêy bînan yê bi ewleyî.
Êzidî 4 aşman bi hawayê şert û mercêy zaf zaf zor de cuyayişê xo dewam kerdîy. Înan cayê pîroz; Çilmêra, Şebil Qasim û mezelê Şerefedînî nêteriknay û Koyê Şengalî de hem xo hem zî nêy cayan pawitîy û êzidîyan destaneke newe nuştîy. 19 kanuna 2014 d verbê DAIŞî HPG, YJA Star, YBŞ, YPG û Pêşmergeyî pîya hereket kerdîy û Şengalî de herêma Şengala Kanî girotîy bin kontrola xo. Şer dewam keno. Êzidî resayê xaleke tarîxî û encameke şerî ra yewiteya xo awan bikê ra kewtêy têgeyrayişan ke xo bi rayvistiş bikerêy.
Wazenê yewitî bibo
Şarê êzidî hewna zî xoverdayiş danêy. Zey sera 1975 ke BAASî bi hezaran êzidî ameybîy qirkerdiş ya zî zîndanan de day riznayişî û ey ra pey şar tersana bêveng mend bi.
Êzidî bin banê YBŞî de pawiyayişê xo awan kerdêy. Bi seyan na gam Koyê Şengalî de pawiyayişê xo bi xo kenêy. Înan siwend wendê ke heta peynîya çilka gonîya xo xoverdayiş biderêy. No encama fermana înan ra vejya meydanî. Roj bi roj ciwan û kesêy ke şikyenêy xebata têkoşînî biderêy beşdarê YBŞî benêy. Êzidî semedo ke tîfaqa xo weş û geş bikerêy her tim wazenêy ke pîya û têhetî de bicuyê. Nêmûsayê ke girêdayê kesan an zî cayeke bibêy û cuyayişê xo bidomnêy. YBŞ semê înan zey dermaneke herî baş a.
Rayvistişê xo xo bi xo kenêy
Her çiqas bawerîya êzidî de hevkarî û hevparî bibo se zî demêy peynî de BAASî hinî kerdo ke bi polîtîkay xo yê lîberalîzm û kapîtalîzmî bîyo ke bi destêy tikeyan rayîra bişêrêy. Tu rayan firset nêday ke êzidî xo bi xo rayîra biberêy û rayîra berdişî de şarî bi zor dayê mûsnayiş ke hetkarîya sîyaseta gemarine bikerêy û êzidîyan kerdêy qurbana berjewendîyê xo. Her roja çarşemeyî êzidî yenêy pêhet û rayîrêy xelisyayiş û xopawitişî de polîtîkayan ser de niqaşan kenêy.
BOTAN GULAN / KOYÊ ŞENGALÎ