YEKO ARDIL / BERLÎN


Teşebusê derbe ra dima hukmatî hêrişê xeylê hetan kerd û bi Qerarnameyê Hukmê Qanûnîyan (KHK) bi seyan sazî û dezgehê ziwan û kulturî ameyî padayîş. Nê sazî û dezgehan ra zafane yê ke derheqê ziwan û kulturê kurdî de xebat kerdênê bîy. Ma Endama Komîsyonê Ziwan û Perwerdeyî ya Kongreya Komelê Demokratîke (KCD) û Parlamentera Kehene Mulkîye Bîrtane reyde derheqê padîyayîşê dezgehanê ziwanî, xebatê ke seba ziwan û kulturî yenî dayîş, cîyayîya lehçeyanê kurdî û prosesê referandûmî de qisey kerd û vînayîşê Bîrtane girewt. 

Kurdî proseso ke kursê ziwanî yê taybetan qebul nêkerdî ra ameyî prosesêko heme sazî û dezgehê ziwan û kulturî hetê îqtîdarê AKPyî ra ameyî padayîş. Goreyê to nê kursî senî bîy, o wext qîmê lazimîyan kerdênê an nê?

Ma heta nika tim va û nika zî vanî, şarêk bi kursan nêeşkeno ziwanê xo bimuso. Heta ziwan nêbo ziwanê perwerdeyî, o ziwan nêreseno cayêk. Eynî wext de yê ke seba musayîşê ziwanê xo ameyêne, pere dayêne, rewşa ekonomîya şarê ma zî dîyar bî. Yanî bi pere ziwanê xo musayênê. O karêko şaş bî, dima ra mecbûrî kursî padîyayî. Dima ra 2005 û 2006 de Kurdî Der abî. Ma 6 embazî îdarekarî de ca girewtênê û cinîye tena ez bîya. Derheqê ma de xeylê dozî abîy, la her rey ma qezenç kerd. Dima ra TZP Kurdî ame akerdiş. Pêroyîya welat de xebatî ser nê tevgerî ra ameyênê meşnayîş. Hema vaje heme bajaranê Kurdistanî de şûbeyê Kurdî Derî ameyî akerdiş. Heta 2010 xebatê ma bi no hawa domîyayî. Dima ra ez teqawit bîya. O wext partîya DBPyî mektebê sîyasetî akerd. Mi mudirîya ewja ca girewt. Hetêk ra xebatê mektebê sîyasetî yê cinîye û hetêk ra zî xebatê mi yê ziwanî dewam kerdênê. 2010 de Amed de Akademîya Cinîyan ameye akerdiş û ez bîya serekê akademîye. 

Akademî bi hawayo fermî ameye akerdiş yan zî şima bi însîyatîfê xo akerd?

Ya, akademî û Kurdî Der her di zî fermî bîy. Ma bi hawayo komele akerd. Xora 2011 de partîya sîyasî mi sey vernamzed erşawit bajarê mi (Qers) û ez sey namzeda xosere beşdarê weçînayîşî bîya û serkewta. Donemê 24. yê Meclîsê Tirkîya de reya yewine ez sey cinîyêk Qers ra ameya weçînayîş.

Baş o, nika hema vaje heme sazî û dezgehê şima yê ziwan û perwerdeyî ameyî padayîş. Do rewşa wendekar û şarî senîn bo?

Heqîqeten babetêka muhîm a, mektebê Ferzad Kemangerî de wendekarî heta pola hîrêyine ameybî. Domanan 2 serran bi hawayo serkewte perwerde dîyî. Îdarekaranê dewlete tim vatênê no ziwan ziwanê şaristanî nîyo, bi nê ziwanî perwerde nêbeno. Labelê dîyar bî ke wexto ke doman bi ziwanê dayîke perwerde bivîno, tena musnayîşê ziwanî nê, pratîkê cuyêka azad û demokratîke de merdim senî eşkeno awan bikero, fam kerdî. Têkilîya doman û mamostayan zî zaf baş bî, domanan xo baş îfade kerdênê. Xeylê keyeyan vatênê ke ê domananê xo ra zaf çîyan musenî. Dewlete dîye ke serkewtişêk esto û ma eşkenî xeylê çîyan îspat bikerî. Reyna ame dîyayîş ke ma perwerdeyê xo zî bi nê ziwanî eşkenî bikerî. Fam kerdî ke eke nê mektebî nêrî padayîş, do vernîya asîmîlasyonî bêro girewtiş. Çimkî ziwanêk ancax bi nuştiş û perwerdeyî bicuyo û aver şêro. Semedo ke ziwanê kurdî heta nika bi rayîrê qiseykerdişî ameyo û dewlemendîya xo ver cuyayo. Na zî babetêka kûr a. Labelê ma donemê teknolojî de cuyenî, eke ma bi baldarî ser de nêvinderî do ziwanê ma vinî bibo. Cok ra dewlete bi hawayo wişk ser ziwanê ma de şono. Cok ra sazî û dezgehê ke amebî akerdiş, yew bi yewe ameyî padayîş.

Çira verê destûr dayî û dima ra padayî?

Seba ke bikewî Yewîya Ewropa waştî ke tayê bedilnayîşan bivirazî. Ê sazî û dezgehan zî waştî ke menfîetê xo bixebetnî. Labelê goreyê waştişê înan nêbî. Wazenî têkoşînê ma peyser bîşêrî. Heta ke ma 3 gamî aver şonî, dewlete wina kena ke ma 4 gaman peyser şêrî û şima reyna sifirî ra dest pêbikerî. Labelê çîyo ke yeno vîrîkerdiş o yo ke no têkoşîn, têkoşînê serrêk an zî di serran nîyo. Bi desan serran o ke no têkoşîn dewam keno û êdî bîyo malê şarî. Nika zî na xebate keyeyan de domîyena. 

Nika tehlukeya çinêbîyayîşê kurdî hema zî esta an nê?

Sey ke yeno zanayîş, wextêk eke merdim tirkî nêzanayêne çîyêko şerm bî, labelê nika wexto ke ciwanî kurdî nêzanî şerm kenî. No averşîyayîşêk o, sey nimûne wendekarê unîversîte, ciwanê lîse heme hewl danî ziwanê xo bimusî. No averşîyayîşêk o, labelê no nîno manaya ke ziwan vînî nêbo. Dinya de bi deshezaran ziwanî estbîy, ewro qasê 6 hezar ziwanê ke yenî qiseykerdiş estî û nînan ra tena 200 ziwanê fermî estî. Ziwanê ke nêrî qiseykerdiş û nuştiş vînî benî. Cok ra ganî ma kurdî ziwanî ser o zaf bivinderî. 

Wexto ke ziwan çin bibo, netewe zî çinî beno? Sey nimûne xeylê welatan de zafaneyê eşîran bi ziwananê serdestan qisey kenî. Welatê Amerîkaya Latîne de xeylê cayan de wina yo. Ziwan çin o, labelê welat û netewe estî. No senîn beno?

Netewe bîyayîş, dewlete bîyayîş an zî netewe dewlete babetê cîya yî. Labelê eke kesêk bi ziwanê dayîke qisey nêkero, o ziwan nêbeno ziwanê ci. Netewe bîyayîş de ziwan çîyo sifteyîn o. Seba çi ma hende ziwanî ser de vindenî? Kurdistan bîyo çar parçe, kurdî bin ziwanê  erebî, fariskî û tirkî de yeno çinkerdiş. Labelê seba ke ziwanê kurdî zaf dewlemend o, heta nika ameyo. Labelê nîno aye mana ke ameyoxe de do vînî nêbo. Heto bîn ra ilmnasî vanî eke kesêk zî tena ziwanê xo qisey bikero û dewleta ci çinêbo, o reyna zî wayîrê neteweyêk o. Xeylê şarî estî ke mîyanê netewe dewletan de ziwanê xo bi hawayo fermî xebetnenî.  Wexto ke o ziwan ame xebetnayîş, netewe vînî nêbeno. Xora polîtîkaya seserrî yê Komara Tirkîya ya faşîste ser nê esasî ameya awankerdiş ke heme şar û nasnameyanê bînan çinî bikera. Ewro Tirkîya de goreyê îstatîstîkan 20 ziwanî estî, labelê vanî ganî şima tena bi tirkî qisey bikerî. Bi saya têkoşînê kurdan yê bi serran, ewro çerkez, laz û yê bînî zî vanî ziwanê ma esto û komeleyê xo akenî. Hişyarbîyayîşêk winasî virazîyayo. 

Nika bi seyan miletan koçê Amerîka kerdî û kenî. Ewja de heme benî amerîkayij û ziwanê xo yo veren xo vîra kenî, bi îngîlîzkî qisey kenî. Benî milet yan zî neteweyêka newe. Goreyê to çira wina beno?

Ziwanê kurdî ziwanê tewr kehen yê dinya yo. Îngîlîzkî zî mîyanê ziwananê Hînd û Ewropî de yo. Amerîka sey dinyaya newe yena binamekerdiş. Yeno zanayîş badê ke Amerîka ameye kifşkerdiş, xeylê şar û neteweyî koçê ewja kerdî. Netîceyê zext û zordarîye de nêşîyî ewja, seba cuyêka başe şîyî. Cok ra bi kamcîn ziwanî qisey bikerî, xemê înan de nîyo. Kurdî zext û zordarîyê ke cografyaya Kurdistan û Rojhelato Mîyanên de benî, qebul nêkenî û vanî ma verê ra tîya de yî. Tirkî serra 1071 de ameyî Anatolya û yê ke berê Anatolya tirkan rê akerdî, kurd î. Nika zî tirkî wayîrê keyeyî ra vanî ‘ya şima hes kenî, yan zî şima teriknenî’. Ziwanê xo zî ma ser de ferz kenî. No zî beno sedemê têkoşînê şarê kurdî. 

Hetê zaf kesan ra qala dewlemendîya ziwanê kurdî yeno kerdiş. Ti eşkena bi çend vatişan qala dewlemendîya kurdî ma rê bikera?

Destê ma de daneyê winasî estî ke ma eşkenî ziwanê kurdî sey çime û dayîka ziwanan şinase bikerî. Cayo ke cuye dest pêkerda û viraştişê haletê xebetnayîşî zî îspatê nêyî yo.  Koka çekuyan kamcîn ziwanî ra bo, merdim eşkeno ê ziwanî sey çimeyê ziwanan şinase bikero. Sey nimûne; bi îngîlîzkî çekuya, bav; vader. Îngîlîzkîya kehene de vader pîder o. Kirmanckî de zî pî yo. Pî bîyo pîder, peder û vader. Kirmanckî de ma dayîk a, îngîlîzkî vanî mader. Reyna bira birader û çekuyê citkarî yê kurdî û ziwanê Hînd Ewropî zaf yewbînan manenî. Tirkî de çekuyêk seba bi desan çîyan yena xebetnayîş, labelê kurdî de bi desan nameyî seba haletêk yan zî nameyêk yeno vatiş. Nimûne; esnawkerdiş Sobarî, avjenî, melevanî û sewbîna xeylê nameyê estî. Tirkî vanî yuzmek; çermkerdiş, esnawkerdiş, hûmar, rî û sewbîna zaf çîyî yenî bi namekerdiş. Reyna welidîyayîş tirkî de ci ra dogmak yeno vatene û tirkî de merdim û heywanî zî tede seba zaf çîyan dogmak yeno xebetnayîş. Labelê kurdî de seba her tewirî nameyêko xoser esto. Merdim eşkeno nê nimûneyan zêde bikero. Heto bîn ra kurdî na cografya şaranê bînan reyde pîya xebetnayî û ziwananê bînan ser de tesir kerdî. 

Heto bîn ra tayê beşê ziwanî de zeyîfî xo danî teber. Sey nimûne; çekuye û mefhûmê zewacî pêroyî erebî yî. Mareyî ra bigirî heta veyve û sewbîna. Gelo merdim nêyî senî şîrove bikero?

Ziwanî eşkenî yewbînan ra çekuyan bigîrî, ma vanî veng girewtiş. Yewbînan ra gênî û dima ra eke bişînbî bixebetnî dewam kenî, eke nêşînbî reyna vînî benî. Tesîrê dînî zî zaf o. Dînê serdest ziwanê xo zî ferz keno. Ziwan ganî yo û bedilîyeno. Verê cû vatênê cinîya mi, mêrdeyê mi, nika vanî embazê mi û no vatiş her çar parçeyî de zî ronişto. Xebata ferhengêko neteweyî vernîya ma de esta. Ganî heme lehçeyî mîyanê ci de ca bigirî. 

Nika ma qala 4 lehçeyan kenî û xeylê fekî zî estî. Ziwan û lehçeyî goreyê çi yewbînan ra cîya benî? Merdim senî eşkeno ziwan û lehçeyan bişinasno. Ez bawer kena ke kurdî de no zaf zehmet o. Her yewê înan bi sereye xo ziwanêk o. Heme unsurê ke seba ziwanêk yenî waştiş kurmancî, soranî û kirmanckî de estî, nê?

Ziwan de koka çekuyan muhîm a. Eke qiseykerdiş de se ra pancas koka çekuyan yewbînan bimano, o wext nêyî ziwanêk ra yî. Çi heyf ke edebîyatêko xeylê gird bi soranî ameyo viraştiş labelê demo peynî de xeylê çekuyê îngîlîzkî kewtî mîyanê ci. Na rewşe zî seba soranî tehluke ya. Çekuyê kirmanckî û soranî zaf yewbînan manenî, labelê kirmanckî û hewramî hîna zaf yewbînan manenî. Wexto ke ez lehçeyan musaya, mi dî ke heqîqeten zî heme lehçeyî yê ziwanêk î. Heto bîn ra ganî ma cografya û tarîxê ziwanî ser de bivinderî.

Labelê tayê çekuyî qet yewbînan nêmanenî, no senî beno?

Nêyî zaf nîyî, labelê estî. Çekuyê bingeyî beno ke vatiş de yewbînan ra cîya bibî, labelê koka înan eynî ya. Merdim nêeşkeno vajo ziwanêko cîya yo. 

Nika Ewropa de xeylê şarî estî ke hema vaje ziwanê înan yew o. Nimûne; almanî, hollandî, flamanî heta ver bi Skandînavya zaf nizdîyê yewbînan î. Çekuyê înan sey yewbînan î. Labelê ê ziwan û neteweyî bi hawayo xoser yenî dîyayîş. Nika kurmancêk se ra panc daxî kirmancêk ra fam nêkeno. Kirmanc kurmancan ra fam keno, labelê kurmancî zaf kêmî yî. Nê çira nêbenî ziwanê xoser?

Tîya de zîhnîyetê îqtîdarî keweno dewre. Çi heyf ke ma kurmancan zî kurmancî înan ser de ferz kerdo. Ma tim deştan de mendî û ê zî koyan de mecbûr mendî ke kurmancî bimusî. No bi zor nêbîyo, sey ferzkerdişê tirkî yê ser kurmancî de yo, labelê kurmancî xo nizdîyê kirmanckî nêkenî. Sey nimûne ez kurmancî, kirmanckî û soranî zî bi qasê se ra hewtay zana, seba ke hewramî nizdîyê kirmanckî ya, ez aye zî zana. Ez vana hema ez se ra hewtay û panc bîya kurd. Ganî no zîhnîyet bibedilîyo û ma lehçeyanê xo yewbînan ser de ferz nêkerî. Heme zî yê ma yî.

Şima problemê kirmancê ke vanî ma kurd nîyî senî şîrove kenî?

No sîyasetê dewlete yo. Dewlete nînan kerd mîyanê hereket û tayê cayan de bi ca kerde. Nê lehçeyî heme ser kokêk vila bîyî. 

Baş o ti 3 lehçeyan zana û hema vana ez se ra hewtay kurd a, o wext yê ke sey mi tena lehçeyêk, o zî nîmcet zanî qet nêbenî kurd, nê?

No henek o (huyena) labelê seba ke ma kurdê çar parçeyan bişînbî yewbînan ra fam bikerî, ganî ma muhîmî bidî lehçeyanê yewbînan û bimusî. 


Ma eşkenî qezenç bikerî


Ti eşkena tayê qala referandûmî bikera. Wina aseno ke Erdogan do sey dîktatorêk no referandûm ra bivejîyo?

Serra 2002 ra nata îqtîdarê AKPyî bi mezgê merdiman kay keno. Karê xirabkerdişê mezgan baş keno, çîyêk vano û dima ra komel ci ra bawer keno. Bi no hawa sîyasetê xo keno. Heto bîn ra zext, şer û terorî şarî ser de meşneno û bi no hawa reseno hedefê xo. 

Nika ma qala vîrardişê kaptanê keştîye kenî, rayîr de va, virok, tofan û her tewir bela estbîy, labelê sîyaseto real de nêyî nînî perskerdiş. Tena çîyêko muhîm, to keştî resna lîman an nê yo, nê?

Helbet netîce muhîm o, labelê nika wexto ke bawerîyêk bibo ti eşkenî serkewî. Kurd çinêbîyayîşêko serê ci amebî betonkerdiş ra weriştî û resayî duştê ewroyên, ganî ma nêyî hetêk de qeyd bikerî. Heme îmkanê dewlete destan de yî. Artêş ra bigî heta mehkeme û medyaya mîyanneteweyî dest de yo. Çira vera nê zulm, teror û zordarîyan de dinya vengê xo nêkena. Menfîet o. Labelê têkoşîno ke binê sifirî ra resayo duştê ewroyên do nika ra pey zî berz bibo û aver şêro. Erdogan 400 parlamenteran waştêne labelê têk şî. Verê cû amadekarîya şer kerdîbî û wina zî dest rona îqtîdar ser de. Nika ma wextê namzedîya xosere de barajê weçînayîşî vîyarna. Hende merdimî ameyî veşnayîş û qetilkerdiş. Merdiman bi beyraqa tirk qaman dayî miçîkerdiş. Beno ke referandûm bibo sedem ke cepheyêko hîra bêro têhet û warê mîyanneteweyî zî nêyî bivîno. Cok ra sey 7ê Hezîrane do bibo destpêka têkşîyayîşî. 

Gelo seba kurdê ke dîaspora de cuyenî, mesajêk to esto?

Berpirsîyarîya ke kewena milê kurdê Ewropa ser de zî muhîm a. Ganî wayîrê reyanê xo bivejyî û welat xo vîr ra nêkerî. Ewja de cuyêka azade yena awankerdiş û wa ê bizanî ke ma do tim biwazî biagêrî welatê xo. Ez bawer kena kurd eşkenî Ewropa de serkewtişanê girdan qezenç bikerî. Ganî ma bibî yewe û sîstemî ra vajî NÊ.