Dema kemalîstan de bi destpêka Îttîhad û Terakkîyî wazîyabi ke; etno-bawerî ra rizgarbîyiş, yew-tîkviraştiş û tirk-îslamkerdişî pêk bîyarê ra ravêreyeyan de wazîyabi ke netewan, polan û bawerîyan heme bikê yew tewr. Waştêy ke merdiman raşteya înan ra bivisnê, xo înkar, otoasîmile bikerêy. Wexta ke nêy rayîrî şopnayê zî bi destê dewletî de çi zordarî û zextîy ameyê se kerdêy û waştêy ke yew millet, yew dîn û yew kom bivirazêy ra xebatîy ameyê viraştiş. 

Dewra Abdulhamîdî de “Osmancitî-îslamcitî” de şar ame hişyarkerdiş û wexta ke Îttîhat û Terakkî ame ra pey bi “Tirk-îslam”.  Şarê newe ‘Şarê tirk’, dînê newe giraneya muslimanê henifî de ‘Muslimanîya tirkan’ de netewê bînan redkerdiş, şaran bêhêz ternayiş û barîkerdişî de heme rayîrîy amey ceribnayiş.

Teorîya ney polîtîkayan ya herî eysaye ke çiman ver de bi qirkerdişê ermenîyan a 1915 bi. Ney demî de bi endezyarêy polîtîka gemarine waştîy ke bi projeyên demokrafîkan bibedilnê kewtî şaran mîyan û raporîy amede kerdîy. Pey têkşîyişê Şerê Yewin ê Dinyayî de nêy projeyî hewna zaf vistî rojeva şaran.

Serra 1919 de celadê ermenîyan ra Sakalli Nureddîn Paşa vatê: “Ma karê kesêy ke vatê ‘zo’ qedînayo, na gam dor ameyo kesêy ke vanê ‘lo’ yo.” No zî ameyê dor ameyo kurdan o. No merheleyî de kurdan xo bi rêxistin kerdbi. Hereketa bi nameyê ‘Komîteya Azadîya Kurd’ amebi ronayiş. Pey ra nameyê ci açarnay Cemîyea Azadîya Kurd. No rayvsitişê kurdan Stenbolî het de zaf şaristanêy Kurdistanî de zî xo bi rayvistiş kerd bi. 1927’î de Hereketa Agirî-Zilanî zî Rayvistina Azadîya Kurd Xoybûn viraştbi. No hereket bi roşnvîr, zana û welatperwerêy kurdan ra pêk ameyê. Hetê bînî de waşteyê Xoybûnî ya 1925’an ma destî de estêy.


Bi ‘ewledayişê’ Lozanî red û înkar

Heme şariştanêy kurdan de kesêy ke dilwaşteya azadîya kurdan bîy dormeyê waşteyê Xoybûnî de yewbîyayişî ra kar kerdê. Nînan mîyan de Cemîyeta Dêrsim-Koçgirî zî bi û waştê ke waşteyê ke ameyê waadkerdiş bi sîyasî û dîplomasî pêk bêrêy.

Ney mijarî ser de wexta ke bi mebûsan de têkilî amebi ronayiş û dewam kerdê de walîyê Sewasî Sakalli Nurettîn Paşa bi hawayê nimite Mustafa Kemalî de têkilî ronabi û bi ardimkarîya Laz Topal Osmanî ame Karadenizî û bi çeteyê ci 140 dewêy Koçgirî ser û bin kerdîy û qirkerdişeke gird viraştîy. No zî nîşan dayê ke kamalîstîy dewamê rejîma Îttîhatçîyan o û plan û projeyê înan dewam kenêy. Serra 1921’î de qirkerdişê Koçgirî virazya. Eynî serrî de serekê TKPî Karadenîzî de ame xeniqyayiş û ey ra pey dest bi qirkerdişan kerdîy.

Kemalîstan bi peyama 1923 ya Lozanî xo girotbîy cayeke zexm û dest bi polîtîka ‘red, înkar û qirkerdişî’ kerdbîy. Pey de 1924’î de bi diruşmeya ‘cayê ke sungîya tirkan bieyso de kurdîtî qedîyeno’ kewtî rayîran û day destpêkerdiş. 

Pey polîtîka înkar û îmhaya kamalîstan roşnîvîr û zanayê kurd hewna zaftirey kewtîy Hereketa Azadîyî mîyan. Serra 1925’an de ‘Îhtîlala Kurdan’ ame hewnakerdiş. No zî ameyê manaya ke nijadperestêy tirk edî şikyenê bi nasnama ‘Îttîhatçî-kemalîst’ bigeyrê. No dewrî de nasnameya; kurd, elewî û polan ameybîy qedexekerdiş.

Bi qanûna 1925 a Takrîrî Sukunî (qanûna bêvengkerdişî) bi raybazêy lejkerî nêy nasnameyan ser de zezt û zordarî roj bi roj zêdînay. No zî bes nêbi Plana Islahata Şarkî û Qanûna Şekavet Îzaleyî; nasnama elewîtî, teke û zavîyeyî ame vetiş û bi rayvsitişeke new Diyanetî amebi qedexekerdiş.


Lîsteyî de 4 şerwanan ra yew zî Zarîfe bi

Kamalîzm semedo ke nasnama kizilbaş-kurdî nêvejyo meydanî qirkerdişê Koçgirî û Dêrsimî plan kerdbi û waştbi ke merkezî ra biqedîno. No semedî ra hewna zaf çîy ey demî ra heta ney demî ameyê qedexekerdiş.

Şahidê qirkerdişê Koçgirî û Dêrsimî yê zindî ra, Dr. M. Nûrî Dêrsimî serra 1952 de Halepî de bi kîtaba ey a bi nameyê ‘Tarîxa Kurdistanî de Dêrsim’ qedexeyan mîyan de ca girotê. Şarî mîyan de no kîtab zey efsaneyeke ameyê vatiş. Şar ney kîtabî zey çimê xo nimitê.

Ez nuştexeke Dêrsimî ser de cigeyrayişan keni ya. Ney semedî ra zî zaf qedexeyî min ser de bîy ceza.  Ceza xo ya sifteyine min cigeyrayişê xo yê Seyîd Rizay û şaîrê efsanewî Alîşerî ser de kerdibi ra girot. Cenîya Alîşerî zî zey gerîlaya sifte a kurdan a. Rayîrambazeya Zarîfeyî de bi des hezaran dêrsimij ay nimûne girotêy.   

Cigeyrayişêy min de min vîna ke komitan Abdullah Alpdogan waxta ke bi serekê eşîran ra pêvînayiş keno de sereyê 4 şerwanê kurdan înan ra wazeno. Nêy; Seyîd Riza, Nûrî Dêsimî, Alîşêr Efendî û Zarîfe Xanim bîy. Dewletîy goreya xo vatê; ‘eke sereyê nînan bibirnî, do kurdîy bê sere bimanêy’.

Eşîrêy Dêrsimî no waşteyê komitanî qebûl nêkerdîy. Seyid Riza semedo ke Dinya rewşî ra hayîdar bibo ra Nûrî Dêrimî şirawit Sûrîyeyî. Pey qirkerdişê Koçgirî de Alîşêr Efendî û Zarîfe Xanim şinêy Dêrsimî hetê Seyîd Rizayî. Rayîrî de wexta ke kewtbîy şikeftî yanê mixareyeke bi hawayê qeleşî amey qetilkerdiş. Seyîd Riza zî bi hawayê xapînayişî veng day Erzînganî ke pêvînayiş bikerêy û dadgehî ey îdam kerd…


Gerîla şehîd a sifte Zarîfe ya

Rayberê efsanevî yê Dêrsim-Koçgirî û şaîrê şarê xo Alîşêr, hemeyê cuyayişê xo de Zarîfeyî ey tenê nêverda. Hinî bibî ke dost û dijminîy kamikan înan vînayê înan taqtîr kerdêy. Wirdin zî bi îxanetkarêy ke xo bi peran rotibîy şikefta Ferî Palaxine de bi hawayê xayîntî Alîşer û Zarîfeyî qetil kerdbîy. Plankerdoxê qetilkarî Nazmî Sevgen zî tîpeke Zarîfeyî taqtîr kerdê ra bi û wina vato: “Zarîfe xoverdayoxeya mêrdeyê xo de roleke zaf gird girotbi milê xo. Ma zanayê ke ay her tim bi çek û rextê xo her tim hetê mêrdeyê xo verbê înan şer kerda. Hinî bi ke Zarîfeyî waxta ke ameybîy bikişî zî, keso ke  bi nameyê Vankli Efendîyî oca de kiştbi.” No vatişêy Nazmî Sevgenî ra zî eyseno ke o Zarîfeyî ra tersayê û hetêke ra zî taktîr kerdo.


 ‘A şêra kurdan bi’

Derheqê Zarîfe Xanimî de Dr. Nûrî Dêrsimî wina vato: “Ay şerkî pêrodayiş kerdê. Dewra xo de a kenaka, cenîya û şerwaneka kurd a wendiş û niştişê ay estbi. Zaf rayan Alîşêr hewna çîyeke nêkerdbi sifte a çiçî fikiryena persayê. Heta ke ay ra pers nêkerdayê biryar nêdayê. Zarîfe şerwan bi. Zaf humarey de cenîy bi saya ay hetê ay û şerwanan şer kerdîy. Êy cenîy zî şerwanêy bi çek û rextin bîy. Êy cenîyan zî perwerdeheya çekan girotbîy.”


 ‘A propagandakar bi’

Rayna Nûrî Dêrsimî derheqê qehremanîya cenîya kurdî de Zarîfeyî nimûne daya û vato: “Zarîfe zî zey mêrdeyê xo Alîşêrî girêdayê dawa netewa kurd bi. Ay zî zey Alîşêrî gayeyê paye berzan xo ra kerdbi esas. A keneke bêhempa ya kurdan bi. No bêhempayebîyayişê xo pratîka xo de nîşan kerdbi. Zarîfe hereketî mîyan de propagandayeke kurdewar kerdê. Her tim hetê Alîşêrî bîya baskê raştinî. Zafîfe her tim Alîşêrî ra bi nameyê ‘heval’ veng dayê. Çi heyf ke gedeyê nêy citan qet nêbi.” 

Rayna Nûrî Dêrsim wina vano: “Zarîfe bi he hawayî zey cenîyeke kurd; bejn derg û gird bi. Her hawayî goreya fîzyonomîya kurdan can û cil û bergê ay bîy. Sîma ay ra werekeya mêrdeyeke her tim aysayê. A keneke bêhempa a kurd bi. Her ser şîyê Dêrsimî, semedê waşteyê netewî propoganda kerdê û mîyanê eşîretan de problemêy ke estê hal bikera ra her tim hadre bi û hal kerdê û hakîmê vatişê xo û pratîka xo bi.”  

Beno ke tikey kesîy bivajê raya sifteyine 1854 de ordîya Osmanîyan de verbê Rûsan Şerê Kirimî de cenîya kurd Maraşî ra Fatareş (Kara Fatma) bi 300 suwarîyan serkeşeya şereke kerdo. La tîya de semedê şarê xo û axa xo nê semedê dewleta Osmanîyan şer kerda. Ferqa Koçgirî û Osmanîyan esto ra raya sifteyine Zarîfe gerîlaya cenî a kurd a.

Sandoqeke pir kîtabê û defterê Alîşêr û Zarîfeyî wexta ke amey qetilkerdişî ra pey, berdîy Tarîha Genelkurmayî ya Herbî. Goreya vatişê Nazmî Devgenî pirtûkêy Alîşêrî mîyan de kîtabeke bi nameyê ‘Destana Dêrsimî’ estbîyo. Hetê ey helbestê ey zî estbîyê.  


MEHMET BAYRAK