- Katalonya’da Franco diktatörlüğüne ait bin 287 adet sembol bulunuyor. Konut tabelaları, anıtlar, haçlar ve mezar taşları kamusal alanın her yerinde.
TİJDA YAĞMUR
İspanya’nın Katalonya özerk bölgesinde iç savaşın izleri hala kamusal alanda duruyor. Aradan geçen 90 yıla rağmen, boyunduruk ve ok sembollerinin bulunduğu konut tabelaları, Milliyetçi Cephe’ye adanmış anıtlar, haçlar, mezar taşları, yazıtlar veya rejimle bağlantılı vitraylar birçok belediyenin gündelik manzarasının bir parçasını oluşturuyor. Demokratik Hafıza Kurumu’nun sayımına göre, Katalonya’da Franco rejimi dönemine ait kaldırılmamış bin 287 adet sembol bulunuyor.
Sayımda, Franco dönemi sembollerine ait 3 bin 988 öğe yer alıyor. Bunların üçte ikisi kaldırılmış, tahrip edilmiş, yok edilmiş, işaretlenmiş, değiştirilmiş veya yeniden yorumlanmıştır. Kayıtta yer almayan Barselona dışında, sembolleri kaldırmayan belediyeler arasında Banyoles (185), Reus (174) ve Sabadell (118), Cornellà de Llobregat (80), Figueres (78) ve Girona (55) bulunuyor.
Demokratik Hafıza Kurumu Başkanı Jordi Font, sembollerin varlığının “normalleştirilmesinin” Franco rejiminin temsil ettiği zihniyetin sürdürülmesine neden olduğunu belirtiyor. Font, “Kamusal alanda bu sembollerle bir arada yaşıyoruz” diyor.
Bu bağlamda, sembollerin sayım altına alınması, onların hâlâ orada bulunduğuna dikkat çekerek halkın hafızasından silinmemelerini sağlamaya ve kaldırılmalarını teşvik etmeye katkıda bulunuyor.
2008 yılında yapılan Nüfus Sayımı'ndan bu yana Katalonya’da 2 binden fazla sembol listeden çıkarıldı ve 422'si değiştirildi. 2019’dan bu yana ise düzenli güncellemeler yapılıyor.
Geçmişten kalan izler
Franco dönemi sembolleri denildiğinde genellikle büyük anıtlar akla gelse de bu sembollerin pek çok farklı türü bulunuyor. Grafitiler, kaldırım desenleri, sokak tabelaları, kabartmalar, gravürler ve yazıtlar… Hala kaldırılmayan sembollerin yüzde 84’ünü konut plaketleri oluşturuyor. Toplam bin 83 adet olan bu plaketler genellikle Falange’nin simgesi olan boyunduruk ve okları ya da Obra Sindical del Hogar (Sendikal Konut Kurumu) veya Instituto Nacional de Vivienda (Ulusal Konut Enstitüsü) kısaltmalarını taşıyor.
Bu sembollerin daha az görünür olması, birçoğunun onlarca yıl boyunca fark edilmeden kalmasının nedenlerinden biri. Ancak Font’a göre bu durum aynı zamanda somut bir siyasi stratejinin de parçasıydı. Font, “Franco rejiminin konut politikaları, kendi lehine bir konsensüs oluşturmak amacıyla tasarlanmıştı; bu yüzden inşa edilen her konutta izler bıraktılar” diyor. Nüfus Sayımı verilerine göre, Katalonya genelinde bu tür 2 bin 12 iz kaldırıldı.
Daha göze çarpan ve genellikle daha tartışmalı bir sembol türü ise anıtlardır. Şu anda 18 anıt duruyor. Alt Empordà’da 4, Terra Alta’da 3 ve l'Anoia’da 2 anıt varken, diğer anıtlar ise Baix Penedès, Ripollès, Baix Llobregat, Osona, Montsià, Bages, Garrotxa, Gironès ve Pla de l'Estany bölgelerinde.
Anıtlar arasında en dikkat çekici örneklerden biri, Amposta Belediye Başkanı Joan Palau Miralles’in büstü. Bu büst, Ağustos 1936’da öldürülen Miralles’in anısına şehir merkezine dikildi. Rejim, öldürülen kişileri bile propaganda amaçlı kullandı. Öte yandan farklı bölgelerde yine 27 mezar ve mezar taşı, 19 haç ve Sant Feliu de Llobregat kilisesinde çift başlı bir kartal ve İspanya arması bulunan bir vitray bulunuyor.
Rejim ayak izleri siliniyor
Katalonya genelinde şu ana kadar Terra Alta’da 4 ve La Pobla de Massaluca’da 3 olmak üzere toplam 14 anıt kaldırıldı. 2017’de Sabadell’de 1940-1960 yılları arasında şehrin Franco yanlısı belediye başkanı olan Josep Maria Marcet’e adanmış iki buçuk metrelik monolit kaldırıldı. Marcet, Franco’nun bir ziyareti sonrasında atanmış ve belediyede rejimin en temsilci figürlerinden biri haline gelmişti.
Gironès bölgesinde, Celrà yolunda bulunan ve üzerinde “Tanrı ve Vatan Uğruna Şehit Düşenler” yazısı yer alan bir monolit ile yıllarca Girona İl Meclisi Meydanı’nda bulunan bir anıt da kaldırıldı.
Kaldırılan anıtlar arasında öne çıkanlar arasında, 2016’da yıkılan Vilassar de Mar kilisesinin kapısının yanında bulunan bir duvar ile l'Urgell bölgesindeki Torregrossa'da bulunan ve üzerinde “Tanrı ve İspanya uğruna şehit düşenler, aramızdasınız” yazan bir anıt yer alıyor.
Terres de l'Ebre bölgesinde ise 2017’de Gandesa'daki Ebro Savaşı'nın simgesel mekânlarından biri olan Coll del Moro'da bulunan 4 metrelik bir monolitin kaldırılması özellikle önemliydi. Franco, savaş stratejisini yönetmek için burada konumlanmıştı.
Geçmişe yeni bir anlam
Katalonya’da sadece Franco rejimine ait semboller kaldırılmıyor. Bazı durumlarda idareler ve anma kuruluşları, bu sembolleri kökenlerini bağlam içine yerleştirerek yeniden yorumluyor. Kayıtların tutulmaya başlanmasından bu yana 426 sembol değiştirilmiş, işaretlenmiş veya yeniden yorumlanmıştır.
Bu kategorideki örneklerden biri Tortosa’daki Ebro Savaşı Anıtı. Ebro Savaşı’ndaki Franco yanlılarının zaferini anmak amacıyla dikilen bu eser 45 metre yüksekliğinde. 2008’de anıtın açılışını anmak üzere Ebro Nehri kıyısında yer alan çeşitli plaketler ve monolitler kaldırılmıştı. 2016’da anıtın akıbetine karar vermek üzere düzenlenen halk oylamasında, anıtın korunması ve yeniden tanımlanması yönünde yüzde 68,36 oranında oy çıkması üzerine anıt kaldırılmadı.
Ancak konu hâlâ yargıda. Yakın zamanda Yargıtay, anıtın listeden çıkarılmasını ve dolayısıyla kamusal alandan kaldırılmasını önlemek amacıyla Despierta España Kültür Derneği tarafından sunulan temyiz başvurusunu reddetti.
Yeniden yorumlanan bir diğer örnek, “Tanrı ve İspanya uğruna” şehit düşenleri anmak üzere Valls’ın Quarter Meydanı’nda yer alan heykeldir. 1979’da Franco dönemine ait yazıt kaldırıldı ve şair Salvador Espriu’nun “Diyalog köprülerinin sağlam kalmasını sağla ve birbirimizi anlamaya ve sevmeye çalış” dizeleriyle değiştirildi.
Reus’ta ise 1940 yılında, o zamanlar “Şehitler Meydanı” olarak adlandırılan alana rejim askerlerine adanan bir monolit şeklindeki anıt bulunuyor. 1998’de bu anıt ve tüm Franco dönemi sembolleri kaldırılarak belediye mezarlığı içerisindeki Özgürlük Meydanı’na taşındı. 2004’te ise İç Savaş sırasında mücadele eden ve hayatlarını kaybeden tüm kişilere adanmış, tamamen farklı bir anlam taşıyan yeni bir anma plaketi eklendi.
Barselona’da ayrı tablo
Barselona, Demokratik Anıt’ın Franco rejimi sembolleri sayımına dahil edilmedi. Ancak şehrin sokaklarında bulunan rejim unsurlarına ilişkin bir çalışma yürütülüyor.
2005’te hazırlanan bu çalışmada o dönemde 4 bin 524 sembol sayılmıştı. Araştırmanın yapıldığı sırada sokaklarında en fazla sembol bulunan başkent ilçeleri, 854 kayıtla Horta-Guinardó, 776 unsurla Nou Barris ve 566 unsurla Sarrià-Sant Gervasi idi.
Barselona Belediyesi, 2017’de eski Kamu Konut Enstitüsü’ne ait konut plaketlerini saydı ve bin 46 tanesini kaldırdı. İki yıl sonra, Barselona Kültür Enstitüsü’nün (ICUB) eski Hafıza, Tarih ve Miras Müdürlüğü, kaldırılması gereken 18 tabela kaldığını kayda geçirdi.
Kamusal alanda bulunan anıtlar arasında Joan Carles I Meydanı’ndaki Zafer Anıtı, Josep Tarradellas Caddesi’ndeki Şehitler Anıtı ve Montjuïc Kalesi’ndeki Santa Elena Mezarlığı öne çıkıyor. Santa Elena Mezarlığı’ndaki anıt 2023’te kaldırıldı.
Yasal çerçeve
Franco sembolleri içeren tüm unsurlar, İspanya Devleti’nin Demokratik Hafıza Kanunu (20/2022 sayılı Kanun) uyarınca kaldırılmalı. 2025 tarihli bir kraliyet kararnamesine göre, bu unsurları tespit etmek ve kaldırılması gerekenlerin sayısını belirlemek amacıyla İspanya’da “Demokratik Hafızaya Aykırı Semboller ve Unsurlar Kataloğu” da yayımlandı.
Hala Katalonya Parlamentosu’nda görüşülen “Demokratik Hafıza Yasası”, Franco dönemi sembollerinin kaldırılmasını ve Franco rejimini yüceltmeye yönelik yaptırımları da öngörüyor. Bunun için de iki yıllık bir takvim üzerinde duruluyor. Ancak sembollerin kaldırılması için özel mülk sahipleri ve belediyelerin onayı gerekiyor.
