Hayber’den Hamaney’e

• Dini hafıza nesiller boyu yankılanır; Hayber Savaşı’ndan Hamaney’in ölümüne kadar. Öldürülmesi, hafızayı sertleştirecek, sembolizmi keskinleştirecek ve yeni bir intikam dili, slogan ve mit döngüsü yaratacak mı?

* EDY COHEN-Çeviri: Yeni Özgür Politika

İslami gelenekte 628'de Hayber Savaşı anlatılarında yer alan Yahudi savaşçısı olan Marhab ibn el-Haris’in adı, İsrail’de ya da daha geniş anlamda Yahudi dünyasında çok az kişi tarafından bilinir. Medine’nin kuzeyindeki (bugünkü Suudi Arabistan’da bulunan) vaha Hayber, Yahudi kabilelerinin Hazreti Muhammed’in ordusu tarafından yenilgiye uğratıldığı yerdir. Bu anlatılarda Marhab, güçlü bir Yahudi savaşçı, komutan ve direniş sembolü olarak tasvir edilir. Ölümü, Hz. Muhammed’in kuzeni ve damadı olan ve Şii İslam’da merkezi figürlerden biri olan Hz. Ali'nin eliyle gerçekleşmiştir. Bu olay, yüzyıllar boyu süren daha geniş bir dini hafızanın parçası haline geldi.

Hayber, yalnızca bir savaş alanı değildi. Hurma bahçeleri, buğday tarlaları, bahçeler ve sakinlerini düşman kabilelerden korumak için tahkim edilmiş yerleşimlerle çevrili bir Yahudi vahasıydı. İslami kaynaklar, kapılarını ve kalelerini neredeyse mitolojik terimlerle anlatır; ünlü hikâyeye göre kapılarından birini onlarca adam kaldıramazken, Hz. Ali onu menteşelerinden söküp savaşta kalkan olarak kullanmıştır.

Hayber’in düşüşü, İslam ile Yahudiler arasındaki ilişkilerde dönüm noktasıdır. Sonraki yüzyıllarda bu savaş tarihten öte bir sembol haline geldi. “Hayber, Hayber, ya yahud, ceyş Muhammed sevfe ya’ud” (Hayber, Hayber, ey Yahudiler! Muhammed’in ordusu geri dönecek) sloganı, hâlâ Yahudiler ve İsrail’le ilgili gösteri ve çatışmalarda yer alır. Amacı açıktır: Eski bir yenilgiyi çağırır ve onu güncel bir tehdide dönüştürür.

Şii dini hafızasına göre Marhab üzerindeki başarı, ilahi güç, inanç ve düşman üzerindeki zaferin sembolü haline gelmiştir. Bu hikâye vaazlarda, sanatta, şarkılarda ve propagandada hâlâ yaşıyor. Günümüze kadar Yahudilere karşı kullanılan duygusal ve dini kelime dağarcığının parçası olmayı sürdürüyor.

Şimdi, Hayber’den yaklaşık bin 400 yıl sonra Yahudiler kendi tarihi darbelerini vurdu. İran'ın 'Yüce Lideri' Ayetullah Ali Hamaney’in öldürülmesi, salt bir siyasi liderin ortadan kaldırılmasından çok daha fazla ağırlık taşır. Pek çok Şii için Hamaney, dünyadaki en yüksek dini ve siyasi otoriteydi; Ayetullah Ruhullah Humeyni tarafından kurulan İslam Devrimi’nin koruyucusuydu. Takipçileri için Hamaney, Hasan Nasrallah ya da diğer milis liderlerinden üstündü. Yüz milyonlarca Şii’nin lideri olarak görülüyordu; Yahudilikte gerçek bir karşılığı olmayan dini bir statüye sahipti. Bazıları onun otoritesinin gizli İmam, Mehdi ile derin bir şekilde bağlantılı olduğuna inanıyordu.

Bu nedenle asıl soru şimdi başlıyor: Hamaney’in ölümü gelecek nesilleri nasıl şekillendirecek? Şiiler ile Yahudiler arasındaki dini düşmanlığı derinleştirecek mi? Hafızayı sertleştirecek, sembolizmi keskinleştirecek ve yeni bir intikam dili, slogan ve mit döngüsü yaratacak mı? On yıllardır Yahudiler, Hayber’in tehdit olarak kullanıldığını duyuyordu. Şii dünya artık Hamaney’in ölümünü kendi hafıza versiyonuna dönüştürecek mi ve bu, çatışmanın geleceği için ne anlama gelecek?

* Lübnan doğumlu Ortadoğu uzmanı, ICGS araştırmacısı  Edy Cohen'in JP'deki yazısı çevrilerek düzenlendi.