Tirkîya û Kurdistano Vakur de hewna weçînayîşê wekîlan bî û weçînayîşê 7’ê Hezîrane de Meclîs de partîyê AKP, CHP, MHP û HDP ca girewtbi. Çi esto ke partîyan bi mudaxaleyê Erdoganî koalîsyon nêrona, no ser zî weçînayîşê 1’ê Teşrîne virazya.
Weçînayîş bitaybetî seba kurdan muhîm bi. Texmînan ra gore Tirkîya de 20-25 mîlyonî kurdî ciwîyenê - yanî 1/5 yê nusufî yê. Partîya Demokratîk a Şaran (HDP) ke heqanê kurdan temsîl kena, weçînayîşê hezîrane de bendê %10 vîyart û nîya duştê partîya hukimdarîya AKP de vejîyaye. Sey netîce, dewleta Tirkîya kurdan ser o ancîya şer verda. Hêvîya şarê Kurdistano Vakur ya ke HDP na fay ancîya %10 ra zêde rayan bigêro û nîya aştî bîyaro kurdan rê.
Dezgehê Weçînayîşî yo Berz mabênê saetanê 18:00 – 21:00 de derheqê netîceyê weçînayîşî de resmî xeberan da weşankerdişî. Saeta 21:00 de xeberî seba pêro çapemenî serbest ê. Roja weçînayîşî de rotişê alkolî û -hêzanê asayîşî netede- teyberdişê çekan qedexe bi.
08:00: Pêro Tirkîya û Kurdistano Vakur de 54.049.940 weçînitoxî saeta 08:00 ra dime şîyê ser sindoqan. Pêro pîya 175.006 sindoqî estê, nînan ra 358 teneyî hepisxaneyan der bi.
08:30: Dîya zanayene ke saetê raydayîşî seba kurdan û tirkan yew nîyê. Mintiqayê ke rojawan der ê, ê besekenê heta saeta 17:00 ray bidê. La mintiqayê sey Agirî, Bidlîs, Colemêrg, Çewlîg, Dêrsim, Dîyarbekir, Erdexan, Erzingan, Erzirom, Êlih, Reşqelas, Riha, Semsûr, Şirnex, Wan, Xarpêt de saetê raydayîş 07:00 ra heta 16:00 domya.
Manîpule kerdî
12:00: Bitaybetî mintiqayanê Kurdistano Vakur de sextekarî zaf a. Dewan de eskerî zor ro weçînitoxan kenê ke ray medê yan bidê AKP. Dewanê Sêrtî de eskeran bi bahaneyê kamîye raydayîş vinderna. Eslê xo de bingeyê qanûnî yê eskeran çin o. Şirnex de qorîcîyî zor ro raydayoxan kerd ke raya xo eşkera bidê.
12:30: Wan: xeylê wendegehan de ekîbê polîsî yê taybetî ameyî dîyene ke bi wasitayan wendegeh de cayê xo girewto. Polîsî canêverda ke muşahîdê xoserî yenê zereyê wendegehî. Polîsî şarî ra vat ke “Tîya de hem dewlete hem huqiq hem kî asayîşî ma yî.”
Wan de polîsî raya muşahîdan birna
13:00: Pirsûs (Riha) de yew wezîfedarê AKP de çekî ameyî dîyene. Coka o kes wezîfeyê xo ra ame girewtene.
13:30: Amed de tîmanê taybetî waşt wendegehan abluka bikerê û rojnamegerî zere nêgirewtî. Vat ke “Nêzdî mebê, beno ke ma xeletîye ra nanî pira.”
14:00: Goreyê navenda HDPe ra, taxa Şaristano Newe ya Amed de heyetê Ewropa ra 6 kesî hetê eskeran ameyî girewtene binê nezaretî.
14:15: Payizawa (Xewasor, Wan de) serekê qeza yê AKP Xalîd Toktaşî çeke naye sereyê serekê sindoqî ra. Xeylê lebate ra dime Toktaş ame girewtene binê nezaretî.
14:30: Dîlok de polîs virenîye ro weçînitoxan gêno. Polîs şar û HDP tehdîd keno.
14:45: Eskerê tirkan raya Licê abluka kerde. 200 erebeyê weçînitoxan nêşikînê şorê ser sindoqan.
15:00: Seba ke mukerer ray da, 1384 kesê AKP binê nezaretî der ê.
15:15: Amed de yew ramtoxo ke muşahîdênî keno, hetê AKPijan ra ame kutene.
Dirbetîyê qirkerdişî
15:45: Dirbetinê Qirkerdişê Enqereye raya xo dayê.
16:05: Riha de muşahîdê HDP da zanayene ke Wêranşar de grûbê da100 kesan hêrişê wezîfedaranê sindoqî yê HDPe kerd. Hêrişkaran dirûşmê sey “Ma AKPijî. Şima nêşikînê bêrê tîya. Wa biciwîyo DAIŞ” eştî. Di wezîfedarî bîyê dirbetinî û ameyî berdene nêweşxaneyî.
16:15: Çewlîg de qorîcîyan 16 sindoqan de mukerer ray da. Seba ke protesto kerd, erzîyayî muşahîdan ser.
16:25: Navenda HDPe ra gore Çinarê Amed de AKPijan hêrişê heyetê HDP û DBPe kerd. Sey netîce, sereyê hemserekê qeza yê HDP Naşît Bat û muxabîrê DÎHAye Salîh Yeşîlî şikîyayî.
16:30: Raydayîşo ke qedîya, Bismil de cenîkan baxçeyê wendegehî de nobete girewtî.
Bismil de cenîkan nobete girewto ke kes rayan metiro.
16:35: Xeylê sindoqan de wasitayê bêplakayî ame dîyîş.
16:40: HDP: Heta ke netîceyo resmî çin o, derheqê hûmaritişê rayan de vilaweke mêro dayişî.
16:45: Mûş de polîsî Rayîro Serek ê Îstasyonî û pêro kuçeyê ke girêdaye yê, ê bi wasitayanê xo girewt.
16:50: Keyeyê Dîlek Dogan, kêneka ke di hewteyan ra ver hetê polîsî ra amebîye kiştene, besenêkeno ray bido, çike polîsî hîna kamîya înan canêverdayî.
16:55: Agirî: Patnos de polîsî pêro muşahîdê HDPe dibistanê Yunus Emreyî ra vetî. Bahane “Meseleya asayîşî” bîye. Xebera DÎHA ra gore wekîlê HDP Berdan Ozturko ke şîyo wendegeh, zere nêame girewtişî.
17:10: Fatma Ana ya ke 104 serre der a, Êlih de şîye raya xo da HDP.
17:15: Cizîr û Amed de cendirme û polîs kewtê zereyê wendegehanê ke tede sindoqî yenê hûmaritene.
Eke AKP 330 qoltuxan bigirewtî, feferandumê vurnayîşê qanûnê bingeyî biviraza
19:40: HDP bitaybetî Îstanbul de xeylê rayî kerdî vîndî. Weçînayîşo verên de AKP Amedî ra tena 1 wekîl vetbî la no ra HDP 9 wekîlî, AKP 2 teneyî vetî.
20:10: Amed de polîs verê banê HDPe de hêrişê şarî kerd.
20:30: Keyepelê Dezgehê Weçînayîşî yê Berzî sonuc.ysk.gov.tr ame cadayişî û ame qefelnayîş.
21:00: Navenda HDP ya Stenbolî: Xeylê sindoqan ra netîceyî hîna nêreştê Dezgehê Weçînayîşî yo Berz.
21:30: %99 ê rayan ameyî hûmartiş. Netîceyo neresmî:
AKP: %49,3 (316 wekîlî)
CHP: %25,4 (134 wekîlî)
MHP: %11,9% (41 wekîlî)
HDP: %10,5 (59 wekîlî)
Nîya AKP hukimato serxo rono, la seba vurnayîşê qanûnê bingeyî 330 wekîlî nêgirewt.
Analîzê weçînayîşî
Ma eşkenê bivajî ke AKP şaranê Tirkîyaye tersna, no ser zî şarê Tirkîyaye de seba xelisnayîşê ganî xo ray da AKPe. Ma eşkenê na babete de rolê Yewîtîya Ewropaye de zî vîr nêkerî. Çimkî AKPe dijî welatê Yewîtîya Ewropaye bextwaştoxan zey şantajî şuxilna labelê verba no şantijî zî YEye zî milê xo çewt kerd û AKPe ra hetkarî da. Yew babeta diyin zî Erdogan zey weçînayîşê serekkomarî verba şaranê Tirkîyaye de DAIŞe şuxilna. Erdogan şaranê Tirkîyaye ra vat ke eke şima min ray nêdî do DAIŞe bêro serê şima bibirno, xora Enqere de teqnayîşî de zî DAIŞe rolê kay kerd.
09:00: Hemserekê HDPe Selahettîn Demîrtaşî sey namzedê wekîlê bîn Stenbol de raya xo da. Demîrtaşî vat ke “Na kampanya zor û bi teda bîye. Çi heyf o ke ma xeylê canî dayî. Wa weçînayîş xeyrin bo, netîce ma rê aştî, azadî û demokrasî bîyaro. Wa no weçînayîş keyeyanê ke dej ancenê, înan rê teselî bo. Ez vana ke Heq xeyr û şên bikero. Her kes heta şan raya xo bido. Îstîqbal nika destê şarî der o.”
Eleqeya şarê Cizîrî
09:30: Cizîre de sindoqî saeta 07:00 de bîyê ra. Henî aseno ke eleqeya weçînayîşî uca zaf a.
10:00: Hemsereka HDP Fîgen Yuksekdag Wan de raya xo da.
10:30: Navenda HDPe ra Twîtter ser o xeberî ameyî ke karmendê tirk virênî ro raydayîşî gênê. Tayê sindoqan ser o eskerî estê, nasnameyî ameyî girewtene.
11:00: Xeylê cayan ra xeberî benê vila ke terefgîrê AKP hêrişê muşahîdanê HDPe kenê. Sey weçînayîşo verên de xeberê erebeyanê bêplakayan estê. Tayê cayanê sindoqan de elektrîk birîya.
11:30: Sîyasetmedera Parlamentoyê Ewropa ya fraksîyonê çepgiran Martîna Mîchels Amed de muşahîda weçînayîşî ya.
Mîchels vat bi ke polîs û ekîbê taybetî bi çek û maskeyan zereyê wendegehî der ê, no qanûnî nîyo û polîsî muşahîdan ra vîdeoyê înan waşt, la muşahîdî qebul nêkerd û Seba ke Mîchels parlamentera Ewropa ya, wasitayê eskerî kî wendegeh ra şîyî.
Çeteyê AKP û DAIŞe dormeyê wendegehan girewtbî
17:20: Di lîseyanê Amedî de elektrîk birîya, wasitayanê eskerî dormeyê wendegehan girewt.
17:25: Wan de %10 yê sindoqan bîyê ra. Rîwayetan ra gore nîsbetê HDP %70 ra zêde ro.
Xeylê wendegeh û cayanê sindoqan de polîs, cendirme û çeteyê DAIŞe dorme ro ci gênê.
17:30: HDPe ra vilaweke: “Sereyê sindoqan de vinderê, meteriknê”. Navenda HDPe ra dîya zanayene ke nika tawo tewr muhîm ê weçînayîşî yo, hûmaritiş dest keno ci. Ardimkerdoxê hemserekîye Sezaî Temellî vat ke “Seba ma na saete de weçînayîş hîna nêqedîyayo. Heta ke ma netîceyê rayan birusnî Dezgehê Weçînayîşî yê Berzî, ma hem ray hem sindoqanê xo taqîb kenî. Mecburî ke henî bikerî. Pêro roje xeylê cayan de îxlalê weçînayîşî yê giranî estê.”
17:35: %11 yê rayan ame hûmartiş. Şirnex de mabênê weçînitoxan de werênayîş qewimîya.
17:45: Rayê ke teberê Tirkîya ra ameyî dayene, amey hûmartiş.
17:50: Texmînan ra gore Şirnex de %87 ê rayan şîyî HDP.
18:00: %21 yê sindoqan ameyî rakerdiş.
18:15: Texmînanê verênan ra gore Dêrsim, Amed, Mêrdin, Êlih, Mêrdin, Sêrt, Şirnex, Wan, Agirî û Reşqelas de HDP ver der a. La hîna xeylê sindoqî nêameyî hûmartiş, netîceyo resmî kî çin o.
18:30: Nêzdîyê %40 yê sindoqan ameyî rakerdiş. Texmînanê nikayinan ra gore henî aseno ke HDP ancîya bendê %10 ra vîyarena. Partîya nasyonalîstan MHP kî bend zor vîyarena.
18:40: Henî aseno ke HDP tayê cayan de hîna kêmî rayî girewtî, la partîya 3’ina tewr hezdar bi. AKP cayêk de hîna kêmî rayî nêgirewtî.
18:45: Analîzanê netîceyanê verênan nîya rê: Eke MHP %13-14 ra zêde rayan nêgêna, îmkan o ke AKP tena hukimat rono. Xora, anketanê hewteyanê verênan ra gore %28 yê weçînitoxanê MHP dabî zanayene ke raya xo danê AKP.
19:00: Netîceyo verêno nêresmî ra gore AKP %49 ra zêde rayî girewtî. Hîna nêmeyê sindoqan ranêbîyo. û HDP 10,70 ray girewt û bi partîya hîrêyin a Tirkîyaye û seba heme şaran bi temînatê demokratîye.