Berzîya qezaye, behrî ra 1200m ya. Qezaye mîyanê koyan de awan bîya. Herayîya qezaye 415 km est a. Vakurê qezaye de koyê Nem û Babixî, vaşûrê qezaye de koyê Çîmen û Dîbrî ca gênê. Maberê koyan de Deşta Hêniyî est a. Koyê ke vakurê deşte de ca gênê bi boxazê Babixî û yê ke hetê vaşûrî de ca gênê bi Boxazê (gelî) Gabanî abenî.
Cayeke serd o
Qezaya Hêniyî kewena hetê vakurê Kurdistanî. Semedo ke maberê Amed û Serhedî de ca genê, hetê hewayî ra taybetîya her di hereman zî nîşan dana. Hamnanan hewayê qezaya Hêniyî zey hewayê Amedî zaf germ û bejî yo. Zimistanan zî zey hewayê Serhedî zaf serd û derg o. Bi taybetî zimistanan hewayo serd o ke, serhedî de aseno bi rayerê boxazê Babixî qezaye gêno bin tesîrê xo. Hawayo ke Amedî gêno bin tesîrê xo bi rayîrê boxazê Gabanî reseno qezaye.
Afetî zêd bîyê
Wextê verî de zafane banî mîyanê deşta Hêniyî de ameyê awankerdiş. La belê semedo ke hereme de sey erdlerz, laser û ûsn. afetî sereser de ameyî û banî xerepyayê, şarê Hêniyî xo dayo hetê vakurî û resayê heya bin koyê û te de banê xo awan kerdê. Qezaye bêplan ameya awankerdiş. Kuçeyê qezaye zaf teng û têmîyan kewteyê. Qezaye de çar taxî est ê. Cayê taxa merkezî, verê goristanî de bi la ewro bîyo cayê bazirganîye.
Taxa sûke de banî zaf bikereyan û betonî ameyê viraştiş. Na taxe bi çimeyê awa Eynkebîrî û mizgeft û parqe namdar a. La na taxe de bazirganîye nêmenda.
Taxê qezaye êy bînî zî taxa Zîrve û Deregan a. Heme banê nê taxan bi kereyan ameyê viraştiş. Hereme de tewr verînê her di taxan de merdiman ca dayo xo la belê, wextî mîyan de, cayê neweyî awan bîyê û merdiman xo dayo cayo newe qîmetê nê taxan zey verî nêmendo.Bi goreyê humaritişê nufûsê 1970’î nufûsê qezaye 18 hezar û 164 kesîy bîy. O wext qezaye ra giredaye 17 dewîy û 12 mezray bibî. Nika, mîyanê qezaye de nufûse 1 hezar û 302, nûfûsa dewan 28 hezar û 516 kesîy yê. Heme têmiyan de, nûfûse 38 hezar û 818 yê. Vîst dewîy û vîst û hîrê mezray giredayeyê qezaye yê.
Heynîya Eynqresî zerîkî weş kena
Eynqerîs Hênî yo. Hêniyî ra 2 km’yî dûrî yo. Vanê awa Eynqerîsî semedê nêweşîya zerike (sarilik) şifa ya, semede na awe zaf cayan ra merdimîy yenê Heniyî. Her ser şîfa dana zaf kesan û weşey vila kena.
Medresa Eynkebîrî hewna payan sero ya
Çekûya eynkebîrî çekûyê ke erebî ya.Yena maneya Hêni yo pîlî. Hewza Eynkebîrî mabeynê mizgeftê Ûlû û Medreseya Xatûnîye de ya. Na awe bin koyê Heniyî ra vecêna û bi new kemeran reyde resena hewze. Hewt çimeyan ra awe rişyena hewze. ÎV 2000’î de bi kedê Hûrîyan ameya viraştiş.
Medreseya Xatûnîye
Bi keda Zeynep Xanime (Maya Sancar Şahînî) se serra 13’ine de ameya viraştiş.
Mizgeftê Ûlû
Dîroka viraştişê mizgeftê zelal nîyo. Bi goreyê texmînan se serra 15’ine de bi keda Selçûkîyan virazyaya. Bi nameyê “Kizil Kîlîse” zî yena zanayîş. Camîye serranê 1684, 1779, 1780 û 1870‘î de amewa tamîrkerdiş.
Çalika Cinan
Bi goreyê vatişan, merdimo ke ters ser ro est bo, cinan bikewo ûsn. Nêweşîyê cinan biqelebîyê, benê na çalike ser û nêweş çendeyêk na çalike ser ro beno, zafane nêweş çale ser ro keweno ewn. Qaydeyo ke qalkenê vanê nêweşo ke çalike ser ro rakeweno nêweşîye ra xelesîyeno. Rayna bi goreyê vatişan wexto ke yew cinan keweno benê çalike ser, nêweş rakeweno, serekê cinan yeno hember nêweşî û vengdano eskeranê xo û vano; şima ra kam tekilê na cenîye/camêrdî bîyo? Sew cino ke têkilê nêweşî bîyo, eskerê Şayê Cinan mîyan de bo ey ra vano ti nê merdimi ra xo dûrî danê. Sey na çale Hêniyî de yew xan zî bibîyo, la no xan bin bendawe de mendo. Ewro zî merdîmî ser çalike de nêweşîyanê xo rê şîfa gêrenê.
Tarîxa Hêniyî
Nameyê Hêniyê ewroyên kam cayî ra hameyo nêyeno zanayiş. Panayişê nameyî ser o tay efsaney est ê. Nê efsaneyan ra yew vano ke qezaye, nameye xo hêneyê “Aynkebîr”î ra girewto.
Ya bîn zî nameyê xo Heynîya ke qabê zerîkî weş keno ra beno ke girotbo. Dîroka awankerdişê Hêniyî zelal nîyo. La yeno qebûlkerdiş ke, tewr verî şaranê Sûbarû ra Hûrrî û Nirbîtîya de cûyayê. Demêko derg na hereme (mintiqa) bin destê Hûrrîyan de menda. Badê înan babanê înan ra Mîtanîyan dest kewta. Mîtanîyan ra pey hereme dekewta bin destê Asûr û Ûrartûyan. Hêniyî ser ro zanayîşê tewr verênî çimeyanê Asûrîyan de (VÎ 8) ca gênê.
Bi goreyê zanayîşê nê çimeyan, semedê bindestkerdişê Amedî mabînê Ûrartû û Asûran de şerrîy virazîyê û nê şerrî herema Hêniyî de benê. Ey dîroke ra na heta dewletêy ke bîyê wayîr Amedî bîyê wayîr Hêneyî zî.
Urartûyan ra pey Hêni dekewta bin destê nê dewletan Îskîtî, Meddî, Makedonyayî, Romayî, Sasanîyî, Emevîyî û Abbasîyan. Şerrê Malazgîrtî ra pey Selçûkî (1071) înan ra dim dewletê Akkoyûn û Safevîyan hereme dekenê xo dest. Hereme badê Şerrê Çaldiranî (23 tebax 1514) bena yê Osmanîyan.
Hêni 1875’î de girêdayeyê Paloyî bî. Badê Licê ra giredeyena. Serra 1958’ine de Amedî ra giredeyena û bena qeza.
AMED