Dijwareya têkoşîn ra ya zî têkilîya qirêjî û fikrayîşê lîberalî de xo danê cuyayiş. Nêy rêbazêy nermîy hunerî gurênenêy. Hunerîya radîkalî sûç hesibyena. Yewer bi eşkerayî ra nêkeno ke dagirkeran rexne bikero. Encax no hewa ra zî rêbaz barîkerdiş mumkun o. Nay ra zî radîkalîzm, surgunî û girotişî ra zî her wext verba mergî de mendiş o.
Hunermendey de sewbîna yew mijar zî endustrî karnayiş o. Seba lazimeya komelî ra viraştişê ekonomîya madî û manevî de, huner heqîqetî ra qerfîyeno, cîya kena nay ra zî beno endustrî. Hunermend xebatkarê fabrîka, hunerî hewayê yew mamul virazeno. Manevîyatî ra qerfîyeno. No hawa fikiryayîş rêbaza hunerî ser de karê azmî de şikiyayîş virazeno. Hunerî de endustrîyalîzm averdayîşê netew-dewletî de mantiqê komelî temamî ra kirişnayîşê xeritnayîşê komelî û hunerî yo û wazeno ke înan biqedîno.
Hewayê patronan hunermend virazîyeno. No patronan rey de zî nijadperestî, zayend û dîndareya bîrdozî de tekelbîyiş heyanê peynî şuxulnenêy. Sere de aborîyî vêşîkerdiş seba kaykerdişê rolê metafizîkî bîyaro ca ra hunerî bi madîyata Dinyayî hawayê yew tiryakêşî gurênena, hem qedênayişê aborî keno, hem zî komelî verba qirkerdişeke homojeneya tam rayîr bigero, hewayê makîneyeke xeritnayişî têdano ke xirabe bikero.
Komelê ke verba qirkerdişî mendêy, komelê ke xo bi dîrok û kulturî girê dayê yê la pergal wazeno ke hewara verba înan zî çîyê înan biwero û biqedîno. Nê fikiryayîş, nê zî xeritnayîş yew tek şert o. Nijadperestî de dîndarey, bi zayendî û vêşî nêfikirîyayîşî kerdo esasê duruşmeya xo. Nijadperestan ra qanûn semedê gedeyan biheleynê ra her tim xebata xo keno û wazenêy ke qirkerdişê her tim bişuxulyo.
Qirkerdişî ra rûbirûmendiş
Ewta de esil mijara ma helênayişê kulturî yo. Yew rewşe est a, wazenêy ke hewayê dagirkeran bêro. Ê ke komela ke verba helênayişî têkoşîna xo nêdana se kulturê ey ser de heyanê peynî kedwarey bena û do qet yewer zî vengê xo nêvejo. Çîyo ke vejîyeno raşte hunera merdimatî ra û pêroyin ra manawîyatî ra dûr de rasteya yew merdimatî ya.
Bi serkewtişê nasnameyê ra bênasname mendiş a. Terkkerdişê bîyayîşê xo de, vazdayişê belangazî û koletîya xo ya. Qirkerdişê Otela Madimaka Sêwazî no mijarî de yew mînakeke balkêş o. Hunermendê ke koletî ra wazdayîş nêkenê, nasnameyê û kulturê xo ra israr kenê bi fîzîkî ra raştê qirkerdişî yenê û amey.
Êy bînî zî destan sero de tepişyay. Bîyê hewayê wasitayê dewletî. Bi mînak hewayê Ahmet Kaya nêeşkay bihelênê ra ey ardî berê qirkerdişê kultur ver la Kaya xo û kultura xo pawit. Înan waşt ke qirkerdişê fizikî û manevîyetî pîya eynî wextî de bivirazê. Qirkerdişê modernîteya kapîtalîstî de tena qirkerdişê fizîkî û kedwerdeya nirxab ra bahs nêbeno. Esil kedwerdey wara kulturî wazenê. Bi wextê hezar seran mîyanî de modernîta kapîtalîst nirxanê şarî seba rant û berjewendîya xo ra kerd silgir. Verba rasteya pêroyineya huner û hunermendî manaya esas sosyolojî gere weş bêro famkerdiş. Eke hewayê nizdîbîyayişê arîfane nêbo se, viraştişê hunerî zaf zor beno. Eke sinasnayîşê komelî, şarî beno hunerî de beno se, nizdîbîyayîşê wijdanî û ehlaqî mumkûn o.
Hunermendo şarî ra dûr o nêşkeno bibo populer. Sinasnayîşê şarî, eke rewşa inan ra, mijara înan de dejî şinasnayiş, heskerdişî tamkerdiş, fam kerdişê şarî de lazimo ke bibê arîf. Arîfbîyayîş ra ked û zanayeya girde wazena. No hewa ra zî hunermend ra rolo gird bar beno û kuno milê ey ser. Famkerdişê kulturî, şaristanî, ziwanî, îqtîdarî, polîtîqa, ehlaq, îdare, demokrasî, sewbîna manay ger bêrê famkerdiş. Nêy çîy ger komelkî bêrê fikiryayiş se serkewtiş virazeno. Kamik çîy şarî îfade kenê? Kamik çîy seba şarî ra manadar ê? Kamik manadar nîyê? Eke hunermend berpirsîyareya xo ferq kerdo se, verba helênayişî û qirkerdişî de şikyeno têkoşîna xo bido û serkewt bibo. O wext zî hunermend layiqê pîrozkerdişî yeno û her tim yeno vîrardiş. Nêy hewayan ra pîrozîya Rojhelatê Mîyanê hewayê awe û va lazim ê.
Bîyayişê hunerî ganîbîyayîş o
Dinyayî de taybetî zî ardvînaya Rojhelatê Mîyanê de bîyayişê îqtîdarî verde têkoşîna demokratîkbîyişî eke hunermend dano se ewnîyayişê serkewte virazenê. Kulturê îdareya demokratîkî de muhîmey arz kena. Îqtîdarî de xosereya demokratîkî zî îdareya esasî ya. Îdareya demokratîkî de nameyê komelîya demokratî ya. Bi manaya modernîteya kapîtalîstî Dinyayî de îdareya xerîb zî mezgê komelî de bîya yew vîrus. Wazena ke komelî begero bin destêy xo. Antî demokratîk a. Helênayiş û dagirkerey a. Huner û hunermendî bi verên ra wazeno ke xosereya îdareya heremî ra dûr bifîno.
Îdareya demoratîkî zî tam bi eksê ey hunermend îdareya esasî ra yewbîyayîşê xo gere bivirazo. Îdareyê demokratîkî de huner û hunermendî bi tewr yew bandora xo şikyeno bido komeleya xo.
Pergala dagirkerdey yanê îdareya xerîb, wazenêy ke îdareya heremî û îdareyê esasî mîyan de vengkerdişeke xorî bivirazo. Eke hunermend rolê xo yê heqiqî xo de û komelêy xo de meyaro ca se, xirabbîyişê komeleyî dest pê keno la bîyaro ca se, xoverodayîşê ke muhîm virazeno. Komelî û sewbîna meydana têkoşînî de yewbîyayîşo gird virazîya yo se, îdareyê xo ya esasî ra bi zerrî ra beşdar hunermend. Huner û hunemend komelî mîyanî de kareke pîroz o. Eke eksê ci dagirkran rey de hareket bibo se, eynî hewayî de yew xençer dano zereyê komela xora gunî keno canê komeleya xo û hînê birîna bêderman virazena. Hunermendo firaz fikir û zereyê ey de eke komeleya ey esto se çalakî ey ra beşeke gird bica ardo yo. Nêy hewayan ra zî hunermend indî şikyeno berhemê xo ra qalî bikero.
La belê bi nameyê kamî ra qalî keno, çi vano? Ya muhîm zî verê qalîkerdişî pergalî vejîyeno se rayîra raştin de yo? Viraştiş û bîyayîşê hunerî zî, verên rayo ke yew rûh o bigan û mezge ke zexm wazeno. Mezopotamya û Anatolyayî de hunermendî lazimêy ke, nijadperestan verde têkoşîna xo bidê û bi ney hawayî hunera xo pêşkeş bikerê. Hînê dibareya fermîyetî û bîrdozeya dewletî ra feydeyeke şaran ra nêmendo. Zaf alaqa zî nêanceno, hetê şarî ra zî qebûl nêveynîyeno. Bi xozayî zî hunermend gere rolê xo kay bikero.
Eke ma tarîxa komarî ra biewnê se, aşkera aseno ke, rexne kenê û mualîfey û sewbîna kultur û bindestan qebûl nêkenêy. Ewta de bi qetî polîtîka û sîyaseta gemarin esta. Hunermend eke wazeno dilê şarê xo edebî bicuyo se, lazimo ke nêbo amûrê destê pergala kapîtalîstî û partîyan û nêbo amûrê meşnayişê polîtîka înan.
EKÎN KIZILIRMAK