Komedi eski bir terimdir; Antik Yunanistan lügatı ve sanatından gelmektedir. Komedi de trajedi gibi Şarap ve İyilik tanrısı Dionysos'a (Bacchus olarak da adlandırılır) tapınmakla ilişkilidir.
Komedinin Yunanca anlamı doğrudan doğruya 'Komos Şarkıları'dır. Bağ veya şelale yapımı dönemlerinde işçiler Komos şarkılarını söylerler. Birbirleriyle yar olurlar, yani birbirlerine latifeler ederler. Bu durum zamanla yaşamlarının bir parçası haline gelir. Sonra komedi tarzında köylerden kentlere taşınır.
Şehirlerde güçlü ve zeki oyuncular köylülerin yerini alıp oynar. Şaka ve oyunları zamanla kalıba girer, edebi kabuk bağlar ve yazınsal bir şekil alır. Şarkıları da bu yüzden daha düzene girer ve kalıp, yöntem, ölçü yaratırlar.
M.Ö 5. yüzyılda Yunan yazar Aristophanes (M.Ö 445-385) Atina'da komedileriyle ünlenir. Atina şehirlilerinin eksiklik ve olumsuzluklarını oyun yoluyla seyircilere göstermek ister.
Aristophanes'dan sonra Menandre (M.Ö 340-292) komediye daha da değer verir ve değer katar. Böylelikle komediyi sevdirir ve geliştirir, toplumun desinatörü olur ve izleyicilerinin ilgi ve sevgisini mesleğine yöneltir.
Yunan yazarlarından sonra iki Eski Roma yazarı; Plaute (M.Ö 254-184) ve Terence (M.Ö 190-159) komedi sanatını daha da dallandırıp derinleştirir. İtalya'da komedi 16. yüzyılda gelişir.
Bundan sonra 'Komedia Dell’arte' Avrupa tiyatrosunu etkiler. Bu tiyatroların örgüsü çok hafiftir. Bu tiyatro oyuncuları veya gönül verenleri sahnede kendilerince bazı şeyler katarlar. Mimiklerle halkı güldürmek isterler. Yani, seyircilerin daha fazla onlara gülmesi için ağız ve dudaklarını eğip büker, takla atarlar, ellerinden gelen her şeyi yaparlar.
Fransa kralı 1570'te İtalya sanatçılarına ve tiyatronun bu çeşidine kapı açar. Fransa'da da Moliere (1688-1673) bu sanatı geliştirir.
Komedi ve mizahın tarihinden söz edildiğinde, Kürt halkını ayakta tutan iki temel unsurun komedi ve govend olduğu unutulmamalıdır. Kürdistan kültürünün önemli iki zenginlik kaynağı budur. Govend sadece hoplamak ve tepinmekten ibaret değil, duyguların dışavurumu, bir protesto ve tutum alma halidir. Kürt mizahı da sadece gülmece ve şakadan ibaret değildir. Belki de fikir ve düşüncelerin anlatım biçimidir, bir eleştiri biçimini de kapsar.
Kürt halkında sözlü mizah ve komedi türü çok gelişmiştir. Bu edebiyat biçimi çok zengin ve güçlüdür. Kürt mizahının tarihçesinin çok eskilere uzandığı tahmin edilmektedir.
Yazılı belgelere göre Kürt mizahı 10. yüzyılda gelişmiştir ve Behlûlê Medî ya da Behlûlê Zana olarak da bilinen Behlûlê Mahî ile devam etmiştir. Bugüne kadar da Behlûlê Zana'nın mizahı ve hikayesi, kan kardeşi Xelîfe Harun ve Reşîd ile ifade edilmiştir. Kürt toplumu içerisinde Behlûl geleneği olarak mizah ve oyunlar tarzında süregelmiştir. Oyun oynayan kişilere ise 'Şemo' denilmiştir.
Behlûlê Medî'den sonra Kürt komedisinin şehir yaşamına girdiği söylenemez; sırf yerellerle sınırlı kalmıştır. Bazen bayramlarda, özellikle yeni yıllarda bazıları kendilerini 'köse' ve 'şemo'lar biçiminde çeşitli kılıflara sokarak evleri dolaşsalar da, yeteri kadar koruyup geliştirememişlerdir.
Son yıllarda, özellikle Kürdistan özgürlük hareketinin ortaya çıkışından sonra kültür ve sanat alanında gelişmeler yaşanmıştır. Kültür ve sanat akademileri kurulmuş, mizah dergileri yayınlanmıştır. İçlerinde en ilgi çekici ve gelişkin olanı 'Pîne' ise, 1999 yılında yayın hayatına başladı.
Başlangıçta 'Pîne'ye yeteri kadar değer verilmedi. Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan kutlama mesajı gönderdikten, 'Pîne' çalışanlarına başarı dileklerini ifade ettikten sonra biraz önem verildi.
Ancak inkarcı Türk devleti 'Pîne' yayın hayatına başladığından bu yana zorluk çıkardı. Kuzey Kürdistan'da olağanüstü halin yaşandığı yıllardı.
Bir süre sonra 'Pîne'nin Kürdistan'da satışı yasaklandı. 'Pîne'den sonra tedarik ve tedbir amacıyla 'Zirpîne', 'Pîne Post', 'Pîne Times', 'Kermêş', 'Sator' mizah dergileri çıktı. Ancak bunlar da birer birer yasaklandı.
Önceleri ise Mîrkut dergisi ve Qirix tiplemesi vardı. Güney Kürdistan'da ise 'Mela Meşûr' dergisi ünlüydü.
'Pîne' dergisinden biraz daha söz etmek gerekir. Engellemelerden ötürü dergi, yayına ara verdi. İkinci yayın döneminde ise derginin direktörlüğünü ve yürütmesini ben ve karikatürist Îmam Cicî üstlendik. O organize ediyor, yayına hazırlıyordu, ben ise başyazarlığını yapıyordum.
Maalesef direkt olarak Kürtçe çizen veya yazarlık yapan mizahçılar pek yoktu. Diyalog ve güldürülerin çoğunluğu Türkçe idi. Ben de bu diyalogların Kürtçeye çevirisini yapıyordum.
Hiç unutamadığım karikatür ise polislerle ilgili olanıydı.
Bazı kaçak kimseler pencereye çıkmış, dışarıyı gözlüyor. Dışarıda bazı polisler, içi sıcak su dolu olan kazanda yanıyor, kaynıyor. Karikatür Türkçeydi, 'Kahretsin, dışarıda polis kaynıyor' şeklindeydi.
Bu karikatürü yayın listesinden kaldırdığımda karikatürist çok üzüldü. Zira Kürtçeye çevrildiğinde anlamını bulmayan bir ifadeydi.
'Pîne' sırf bir mizah dergisi değildi. 'Pîne' tutum sahibi bir dergiydi. Örneğin, 'Quna tazî, tembûrê dixwazî' (Kıçı çıplak, tambur ister) sloganıyla başladı ama sonra tarihi günlere göre sloganını yeniledi.
Türk devleti 'W' harfi nedeniyle Newroz kutlamalarını yasakladığı zaman, 'Pîne Dergisi' 13. sayısında 'Sendroma W!...' (W sendromu) manşetiyle çıktı.
Mahabad Kürt Cumhuriyeti'nin kuruluş yıldönümü yaklaştığında, 28. sayısında sloganını 'Venamire Çarçira!...' (Çarçira sönmez) olarak değiştirdi. Yine Türkiye zindanlarında tutsakların ölüm orucu eylemi manşetine taşıdığı oldu.
35. sayısında Kürtçe dili önündeki engellere dikkat çekerek, anadil kampanyasına destek verdi. Sayı, 'Çi hatibe serê me ji zimanê me bûye' (Başımıza ne geldiyse dilimizden ötürüdür) sloganı ve 'Dest nede zimanê min ê zikmakî' (Anadilimizden elini çek) manşetiyle çıktı.
'Pîne'nin tanıtımı için Med Tv ve Medya Tv'de yayınlanan reklamlarda ifade edilenler hala akıllarda ve dillerdedir:
Pîne...
Bistîne, bigerîne û bixwîne.
Pîne...
Kaynak:
Dîroka Wêjeya Kurdî – Feqî Huseyîn Sağniç
Mêjûy Wêjey Kurdî – Sidîq Sefîzade
17-18. yüzyıl Fransa Edebiyat Tarihi – Dr. F. Husên
Pîne dergisi arşivi
Med tv û Medya Tv arşivi