OMEDYA WELAT/NAVENDÊ XEBERAN
14ê Temmuze 1982î de xoverdakarê Zîndanê Amedî vera zulm û faşîzmê 12ê Êlule de grevê vêşanî dayî destpêkerdiş. Xoverdakaran ra Kemal Pîr, M.Hayrî Durmuş, Akîf Yilmaz û Alî Çîçekî roje bi roje laşê xo helênayî û peynî de resayî şehadet. Sîyasetmedarê kurd Hîkmet Tuysuzo ke wextê derbeya leşkerî ya 12ê Êlule de zindan de mendbî, behsê şahidîya Xoverdayîşê14ê Temmuze kerdb.
Tuysuz ke derbeya faşiste ya 12ê êlule ra dima bi embazê xo Yilmaz Uzunî ra pîya Sêwregi de keyeyêk de amebi tepiştiş, bi nê vatenan behsê prosesê o demî kerd: “Ma o wext Mektebê Leylî yê Sêwregi ke açarîyabî qerargeho leşkeri de îşkenceyî ra ameyî derbazkerdiş. Mektebê ke hesaban ra merkezê perwerdeyî bîy, bîbî merkezê îşkence û asîmîlasyonî. Nê mekteban de sîstem hewl dayêne qirkerdişê kurdan temam bikero. Badê ke ma aşmêk Riha de menda, ma erşawîyayî Zîndanê Amedî. Seba ke şopê îşkenceyî laşê ma ra şêro, ma nizdîyê 3 hewte ewja de ameyî vindarnayîş. Badê ke şopî vînî bîyî, ez erşawîyaya Zîndano Leşkerî yo Hûmara 5î. Ma kewtişê zereyî yê zîndanî de kutişê xêrameyîşî werd û dima ra ma erzîyayî koguşo 36. Seba ke zaf cereyan daybî laşê mi, mi nêşînayêne rayîr şêra.”
Tuysuzî dewamê qiseykerdişê xo de va ‘ez aşma kanûna 1980î de erşawîyaya zîndanî’ û wina dewam kerd: “Kerdişê faşîstî yê derbeya leşkerî Zîndanê Mamakî de dest pêkerdbîy. Dogu Perînçek meşîyayîşo leşkerî ke bi hepsîyan dayêne kerdiş de serkêşîya meşîyayîşî kerdêne. Heme rojnameyan de fotografê ci vejîyaybî. Koguşê kişta ma de Kemal Pîr û embazê bînî mendênê. Mabêne koguşê ma û yê Kemal Pîrî de mazgalêk estbî. Kemal Pîrî serê sibayêk mazgalî ra rojnameyê Gunaydinî nîşanê ma da û dîyar kerd ke ‘nê kerdişî do vilayê heme zîndanan bikerî, ganî ma amadekarîye bikerî’.”
Rayberanê PKKyî yewe bi yewe cîya kerdî
Tuysuzî qala xoverdayîşo sifteyîn kerd û wina va: “Vatişê Kemal Pîrî ra dima ma sey reaksîyono sifteyîn seba 10 rojan grevê vêşanî da destpêkerdiş. Hema çalakî dewam kerdêne, rayberanê PKKyî yewe bi yewe cîya kerdî û eştî koguşanê 35. û 36. Dima ra heme koguşî kutiş ra ameyî derbazkerdiş. Mîyanê kesê ke kutiş werdî ra yê ke nêşînayî xover bidî û teslîm bîyî, erzîyayî koguşan. Yê ke qebul nêkerdî, girîyayî binê tecrîdî. No zindan de ekîbêko taybet yê ke bin kontrolê Fermandarê Kolordu yo 7. de bî, amebî wezîfedarkerdiş. No ekîb bi hawayo hîra amebî wezîfedarkerdiş û no ekîb çîyê ke qet nêameyêne vîrê merdiman, eştêne dewre. Netîceyê nê kerdişanê înan de 60-70 kesî merdî û hende kesî zî seqet mendî.”
Tuysuzî qiseykerdişê xo de qala kerdişanê Esat Oktayî zî kerd û wina va: “Hûmaritiş de weriştişê lingan ser ra bigîre, heta kutikê Esat Oktayî Co ra vatişê ‘Fermandarê mi’ xeylê çîyî bi ma dayêne kerdiş. O wext hetê fîzîkî de teslîmgirewtiş virazîya. Heta ê wextî xoverdayîş tena bi koguşo 35. sînordar bî. Grevê mergî de roja 40. de embaz Alî Erek şehîd kewt. Dima ra soz amebî dayîş ke nê kerdişî do biqedyî; cok ra rojeyê mergî ameybî qedênayîş. Labelê sozê ke ameybî dayîş ra yewe zî nêameybî tepiştiş. Hetta Şahîn Donmez, Yildirim Merkît û Hasan Garîp û sewbîna kesî seba ke koguşan ra îspîyoncîyan bivejî, koguşan ser de vila kerdbîy.
‘Teslîmbîyayîş beno îxanet, xovedayîş beno serkewtiş’
Tuysuzî hayr ant xoverdayîşo e bi Mazlûm Doganî destpê kerd ser û wina domna: “Waştêne ke teslîmbîyayîşo fîzîkî biaçarnî îxanetî. Labelê Embaz Mazlum Doganî vera nêyî de bi siloganê ‘Teslîmbîyayîş beno îxanet, xovedayîş beno serkewtiş’ çilaya xoverdayîşî tavist. No xoverdayîşo ke hetê Mazlum Doganî ra ame destpêkerdiş, demêko kilm de vila bî. Dima ra 4 embazî koguşo 34. de bedenê xo dayî adirî ver û xoverdayîşî hîra kerdî. Yê ke zulm û faşîzmî kerdêne, reyna zî zulmê xo merdiman ser de zêdnayênê. Mehkemekerdişê komkî 2-3 aşmî ameyî vindarnayîş. Na rewşe wina kerd ke têkilîya mabênê koguşan de qerfîya. O wext tecrîdêko giran dîya destpêkerdiş.“
Waştî bi ters bidî veradayîş
Tuysuzî nizdîbîyayîşê îdareyê zîndanî yê vera rojeyê mergî de ser o vindet û wina va: “Seba ke rojeyê mergî bivindarnî, sere kerdişanê xirabinan dayî. Ma kom kerdî û berdî zîndan. Salonê vindetişî de hêrişê hepsîyan kerdî û embazê ke kewtbîy rojeyê mergî, înan berdî koguşo 36. Verê waştî ters reyde bidî veradayîş. Hetta waştî bi zûrîyanê zey ‘Kesê ke kewtî rojeyê mergî, werdo ke ma hucreyê înan ver de ronayo, bi nimitikî wenî’ xoverdayîşî bişiknî. Heme hewldayîşê înan bênetîce mendî. Xoverdayîş resa hedefê xo; netîce de M. Hayrî Durmuş, Kemal Pîr, Alî Çîçek û Akîf Yilmaz resayî şehadet. Şehadetê embazan ra dima îdareyê zîndanî şîyî embazanê bînan ra vatî ke ê şert û mercê înan qebul kenî.”
Embaz Hayrîyî mudaxaleyê mehkeme kerd
Tuysuzî qala M.Hayrî Durmuşî kerd û wina va: “Ez şewêk ci reyde menda; embaz Hayrî bi vindetişê xo, zanayîşê xo û bi kûrayîya fikrê xo şexsêko rayber bî. Sey nimûne wexto ke mehkemebîyayîşê PKKyî dest pêkerd, verê cû waştî PKKyî sey rêxistinêka edlî nîşan bidî. Labelê embaz Hayrîyî mehkeme de werişt û va ‘PKK rêxistinêka sucî nîyo, bi tuzuk, program û hedefê xo hereketêko sîyasî yo. Şima bawkalanê ma çira mehkeme kerd, ma zî o hawa mehkeme bikerê’. Embaz Hayrîyî bi ê vatişanê xo seyrê mehkeme bedilna.”
Kemal Pîrî ruh û gan dayêne her kesî
Tuysuzî derheqê Kemal Pîrî de wina va: “Mi Kemal Pîrî giyaben şinasnayêne. Wexto ke ma zîndan de koguşo 7. de bî, Kemal Pîrî her roje mazgalî ra xîtabê koguşê ma kerdêne. Bi vengê xo yê berz û xîtabetê xo ruh û gan dayêne her kesî. Kemal Pîrî şînayêne her kesî ser de tesîr bîkero, wayîrê xusûsîyetêko winasî bî. Sey nimûne embaz Alî Çîçek emrêko şenik de kewtbî zîndan û embaz Kemal Pîr ra tesîr bîbî û beşdarê PKKyî bîbî.”
Tuysuzî qala yewbînî şinasnayîşê xo û Alî Çîçekî zî kerd û wina domna: “Ez û Alî Çîçek ma yewbînan prosesê tepiştişî de şinasna. Wexto ke ma berdî şûbeya sîyasî, ewja de ma vengê qîrayîşî reyde têrî mendî. Polîs û leşkerê ke şîyêne û ameyêne, dayêne kesê ke salone de bîy ro. Alî Çîçekî embazê ke şinasnayêne agahdar kerdêne û înan ra waştêne ke wa xover bidî. Alî Çîçek 70-80 çalakîyan ra ameyêne muhakemekerdiş. Nê çalakîyan ra nizdîyê 30 hebî qereqol de ameybî teşhîskerdiş. Labelê embaz Alîyî îfadeyê xo de bêxera vatişê ‘Ez sempatîzanê PKKyî ya, mi propoganda kerdo, vilaweke vila kerdo û afîş aliqnayo’ çîyêk nêvatbî.”
Xoverdayîşî mîras verdayî
Tuysuzî peynîya qiseykerdişê xo de va ‘xeta Xoverdakaranê Rojeyê Mergî yê 14ê Temmuze tarîtîya zîndanî derbaz kerd û heme Kurdistan ser de vila bîye’ û wina qedêna: “Tarîxê Kurdistanî de xoverdayîş û îxanet tim pîya bîyî, her wext xoverdayîşî bi îxanet û îxanetî zî serkewtişî reyde bi netîce bîyî. Labelê bi Xoverdayîşê 14ê Temmuze îxanet têk şî û wextê serkewtişî dest pêkerd. Xoverdayîşê 14ê Temmuze mîrasê xoverdayîşî ma rê verda. Ya tewr muhîm zî nê xoverdayîşî nîşanê ma da ke ‘eke merdim xetêka raşte ser de xover bido, serkewtiş tesilî yo’. Şarê kurd nê kulturê xoverdayîşî Xoverdakaranê Zîndanî ra musa û 40 serrî yo bi nê kulturî xeylê serkewtişan qezenç kerd.”
Embaz Xeyrîyî aşkere kerd
Tuysuzî qala îlanbîyayîşê derbeya leşkerî zî kerd û wina va: “Hedefê derbeya leşkerî o bî ke Tevgerê Azadîya Kurd ke rayberîya PKKyî de aver şîbî, tasfiye bikero. Xora Kenan Evrenî bi xo îtîraf kerdbî ke wexto ke o bi helîkopter ser Sêwregi ra derbaz bîyo, qerarê derbe girewto. Vera nê ferzkerdişan de xoverdayîş û çalakîyî bi embaz Mazlumî dest pêkerd. Nê çalakîyan ra yewe zî Rojeyê Mergî yê. Qerarê çalakî hetê M.Hayrî Durmuşî ra mehkeme de ame aşkerekerdiş. Her çiqas ke Serekê Mehkeme sey ke çîyêk nêbîyo têgêrayêne, labelê dîyar bî ke zaf tersabî.”
8 embazî tewrê çalakîye bî
Tuysuzî qala aşkerekerdişê M.Hayrî Durmuşî yê qerarê rojeyê mergî zî kerd û wina va: “Embaz Hayrîyî 3 rojan pêsero heqê qiseykerdişî waşt, labelê hakimî nêda. Roja hîrêyîne de werişt lingan ser û va ‘ez 3 rojî yo ke heqê qiseykerdişî wazena, labelê şima nêdanî’. Hakim Emrullah Kayayî va ‘temam Hayrî Durmuş, zaf kilme qisey bikere’. Badê ke Mehmet Hayrî Durmuşî şert û mercê zîndanî va, dima ra va ‘ez bê şert û şurt, na saete ra pey Rojeyê Mergî dana destpêkerdiş’. Hakim Kayayî va ‘Şima tayîna bifikiryî nêbeno, beno ke tayê çîyî bibedilyî’. Embaz Hayrîyî va; verê cû sozî ameyî dayîş, labelê nêameyî ca. Heqê pawitişî nêdîya ma, îşkenceyî nêvindetî’ û bi no hawa Rojeyê Mergî dîya destpêkerdiş. Dima ra Kemal Pîr werişt û va ‘raştîya xo de zaf çîyê ke bêrî vatiş estî, labelê îcab nêkeno. Ez zî beşdarê embaz Hayrîyî bena û ez zî rojeyê mergî dana destpêkerdiş. Kemal Pîrî ra dima Alî Çîçek werişt û va ‘PKK teslîmbîyayîşê nê, xoverdayîşî musna ma, ez na rewşa xo qebul nêkena û ez zî rojeyê mergî dana destpêkerdiş’. Dima ra Fuat Çavgun, Alî Kiliç û Bedrettîn Kavak zî beşdarbîyayîşê xo yê rojeyê mergî îzeh kerdî. Çalakî bi 6 embazan dest pêkerde, dima ra Akîf Yilmaz û Mustafa Karasu zî beşdar bîyî û heta peynî bi 8 embazan dewam kerde.”