Cografyayê sîyasî yê Îranî ke zaf netewê cîya cuye kenê, tena fermîyetê de ziwanê farisî esto. Desturê bingeyînî yê Îranî de, desturê perwerdeyî bi ziwanê bîn ameyo dayiş la seba sîyasetê netewperestî hetanî nika no qanûn pê nêameyo û qedexe ziwanê bîn ser estê. Peynî ke serra 1639î goreyê Pêameyişê Qesr-î Şîrîn tay herre binê destê Împeratorîya Sefewijan de ango beşêk Kurdistan û Îranî kewt binê serwerîya osmanijan û serrê 1813 û 1828’î de beşêk herra zî binê destê Paşatîya Qacaran bi pêameyişê Gulistan û Tirkmança dayê Rusyaye, her wina serra 1857î de goreyê Pêameyişê Parîsî (Mabenê Îran û Brîtanyaye) tay herra bîn a binê deste Qacaran kewt deste Brîtînyaye û kewtê destê Afganistanî, heme hewldayişê şaran ê seba bi destvistişê heqê xo çend netewe mîyanê cografîyayê sîyasî yê Îranî de mendê. Teberê netewa faris netewê bîn ê niha binê desthîlatê dewlet-netewa Îranî de mendî nê yê; kurd, azerî, beluc, ereb, mazenî, gîlek, tatî, tirkmen, ermenî, aşûr û keldanî. Her yew nê neteweyan wayîrê ziwan û nasnameyê xo yê la hetê Îranî heqê înan ê nijadî, ziwan û kultirî bi fermî nêameyo naskerdiş. Her wina semede sîyasetê netewperestîya desthîlatê Îranî û înkarkerdişê heqê nê netewan, madeya 15 û 19î a desturê bîngeyin ê Îranî qalê heqê perwerdeyî teberê ziwanê farisî ameyo kerdiş zî la hetanî nika qedexe ziwanê bîn serî yê, seba qedexeyê aktîvîstê ziwanî raştî tedayê yenî û yenî girewtiş. Desturê Îranî Goreyê madeya 15î desturê Îranî ziwan û raynuştişê fermî yê hembar ê şarê Îranî farisî yo. Ganî nuştişê fermî no ziwan û raynuştişê bêro nuştiş. Şuxilnayişê ziwanê xocayî û etnîkî çapemenî û perwerdeyê edebî de dibistanan de şar ziwanê farisî ra azad o. Şarê Îranî dêsê qewim û qabîleyan de heqê seypêyî esto, reng, nîjad, ziwan û çikê bîn nêbeno semede serdestîye. Her çiqas no qanûn kaxizê ser o esto la destîlatê Îranî qet ver çiman nêgirewto û pê kar nêardo. Goreyê serhûmarîya peynî ya Dewleta Îranî ke pê ame, hûmara pêroyina welatijê Îranî nêzdî 82 mîlyon vîyarta. Werteyî ra hawanîyayê Goreyê agahîyê Îran barkerdîyê ke bi şik ê, seyî ra 50 farisî, seyî ra 17 tirk, seyî ra 16 kurd, seyî 2 gîlekî û mazenî, seyî ra 2 ereb, seyî ra talişî, seyî ra yew zî tatî û seyî ra yewî yê bîn, welatijê Îranî pê yenê. Teberê ziwanê farîsî ke ziwanê fermî yê Îranî yo, ziwanê kurdî, azerî, belucî, erebî, mazenî, gîlekî, tatî semedo ke qiseyê înan zaf ê, çend ziwanê bîn Îran de metirsîyar orte ra hawanîyayî ser ê. Goreyê daneye UNESCOyî hetanî nika Îran de ziwanê ‘Leşan Dedan’ ke ziwanêko aramî yo û ziwanê hulalulu werteyî ra hawanîyayî û ti kes qise nêkenê. MERKEZÊ XEBERAN