- Cenazeyi defnedenlerin bir kısmı daha sonra şehit düşmüş, mezarın yerini bilenlerin sayısı azalmış. Geriye kimi zaman bir köylünün hatırladığı yer, kimi zaman yıllar önce yazılmış kısa bir not, kimi zaman da o bölgede bulunmuş bir gerillanın hafızasında kalan birkaç ayrıntı kalmış.
- Munzur Diyar’ın hafızasında bu yolculuklardan biri, İran sınırındaki Bane yakınlarında şehit düşen üç arkadaşını Kandil’e getirdikleri günlerle kalmış: “Biz o arkadaşların cenazelerini getirmek için 14 gün sırtımızda taşıdık. Hava sıcaktı. Akşam olunca yola çıkıyor, gece taşıyor, gündüz cenazeler bozulmasın diye yeniden toprağa gömüyorduk.”
- “Her gerillanın çantasının içinde bir bayrağı vardır. Bir HPG bayrağı, PKK bayrağı mutlaka vardır. Arkadaşlar şehit düştüğünde bu bayrakla defnedilir. Bayrak başlarına sarılır, öyle defnedilir. Birçok arkadaşı öyle bayraklı bulduk. Bu, yıllar içinde bir gelenek haline geldi.”
Kandil’de bugün şehitliklere getirilmeye çalışılan cenazelerin bir kısmı, yıllar önce çatışmaların yaşandığı dağlık bölgelerde defnedilmiş. O günlerde arkadaşlarını bulundukları yerden alıp bir şehitliğe götürme imkanı bulamayan gerillalar, onları oldukları yerde toprağa vermiş. Kimi zaman bunun için bile yeterli zamanları olmamış. Şehit Çalışmaları Komitesi üyesi Munzur Diyar, “Bırak şehidi getirmeyi, şehidi defnedebilecek zamanı bulduğunda mutlu oluyorsun. Yarım saatlik, bir saatlik zaman bulduğunda seviniyorsun. Çünkü bazen çatışma esnasında su içecek zamanı bile bulamıyorsun” diyor. Aradan geçen yıllarla birlikte bu mezarların yerini bulmak da güçleşmiş. Cenazeyi defnedenlerin bir kısmı daha sonra şehit düşmüş, mezarın yerini bilenlerin sayısı azalmış. Geriye kimi zaman bir köylünün hatırladığı yer, kimi zaman yıllar önce yazılmış kısa bir not, kimi zaman da o bölgede bulunmuş bir gerillanın hafızasında kalan birkaç ayrıntı kalmış.
İsimsiz mezarlar
Şehit Çalışmaları Komitesi, bu dağınık bilgileri bir araya getirerek mezarların yerini ve kimlere ait olduklarını belirlemeye çalışıyor. Şehitliklerin kurulduğunu duyan bazı köylüler, yıllar önce kendi köylerinde defnedilmiş gerillaların mezarlarını komiteye bildirmiş. Ancak çoğu, orada bir PKK’linin defnedildiğini bilse de adını hatırlamıyor. “Birçok şehit arkadaşın mezarını köylüler aracılığıyla öğrendik. Köylü şehit olduğunu biliyor ama kim olduğunu bilmiyor. Biz de tanımadığımız için isimsiz kalıyorlar. O dönemde oralarda kalan arkadaşları bulup soruyoruz. Tesadüfen bilen bir arkadaş çıkarsa ismini yazabiliyoruz. Olmazsa mezarını isimsiz yapıyoruz.”
Bane’den Kandil’e 14 gün
Komite, eski fotoğrafları ve kişisel kayıtları karşılaştırıyor, o dönemde aynı alanda bulunanların hafızasına başvuruyor. Bazen bir giysi, kişisel bir eşya ya da kullandığı puşinin rengi, yıllar sonra bir gerillanın tanınmasını sağlıyor.
Cenazenin bulunduğu yere ulaşmakla bitmiyor. Dağlık arazide araçların gidemediği yerlerden cenazeleri taşımak için kimi zaman günlerce yürümek gerekiyor.
Diyar’ın hafızasında, İran sınırındaki Bane yakınlarında şehit düşen üç arkadaşını Kandil’e getirmek için çıktıkları yolculuk günleri yer etmiş. Üç arkadaşının cenazesini Kandil’e ulaştırmak için çıktıkları yolculuk günler sürüyor: “Biz o arkadaşların cenazelerini getirmek için 14 gün sırtımızda taşıdık. 14 gün. Hava sıcaktı. Akşam olunca yola çıkıyor, gece taşıyor, gündüz cenazeler bozulmasın diye yeniden toprağa gömüyorduk. Hava kararınca tekrar çıkarıp taşıyorduk. Medya Savunma Alanlarına getirene kadar her gece yürüdük.”
On yıl sonra çıkardılar
Yıllar önce defnedilmiş cenazelerin yeniden çıkarılması bu çalışmaların en güç yanlarından biri. Diyar, zozanlardaki ilk Mehmet Karasungur Şehitliği’nde bulunan 21 gerillanın cenazesinin başka bir yere götürülüşünü hatırlıyor. Bölgenin soğuk havası nedeniyle, aradan geçen yıllara rağmen bazı bedenler büyük ölçüde korunmuştu. Fakat mezarlar açılıp bedenler havayla temas edince bozulma başlamıştı.
Diyar, bu yolculuğun kendisinde bıraktığı duyguyu şöyle anlatıyor: “On yıl önce şehit düşmüş arkadaş, cenazesi hiç bozulmamış. Gerilla olarak yoldaşını mezarından çıkarmak, yıllar sonra onun bedeniyle yüzleşmek ve yüzünün bozulmadığını görmek çok zor.” Kimi zaman geriye bir tek kemikler kalmış oluyor. Cenazeleri temizliyor, kemikleri düzenliyor, temiz bezlere sarıyor ve tabutlara yerleştiriyorlar. Bazı mezarlarda yıllar önce bir battaniyeye, bazılarında naylona sarılarak defnedilmiş arkadaşlarını buluyorlar.
‘Şehit Sosin rüyama girdi’
“İnsanlar gidip mezar açıyor ama hiç tanımıyor. Çıkarıp götürüyor, hiçbir şey hissetmeyebiliyor. Ama senin yıllarca beraber yaşadığın, yanında şehit düşmüş yoldaşını çıkarmak çok kolay değildi. Hâlâ da öyle.”
Diyar’ın başlangıçta en çok zorlandığı şeylerden biri de mezar açmanın kendisiydi. Çocukluğundan beri bir cenazeyi mezarından çıkarmanın günah olduğu düşüncesiyle büyümüştü. Arkadaşlarının cenazelerini daha güvenli, ailelerin de ziyaret edebileceği şehitliklere taşırken bu düşünce aklından çıkmıyordu. Her mezar açışlarında yaptıkları işin doğru olup olmadığını kendisine soruyordu.
Bir gün yine cenazeleri taşımış, temizlemiş ve tabutlarına yerleştirerek defnetmişlerdi. Çalışma bittiğinde gece olmuştu. Diyar, o günün yorgunluğuyla uyuduğunda şehit Sosin’ı rüyasında gördü. Sosin, cenazesini temizledikleri arkadaşlardan biriydi. Birçok gerillanın cenazesi sağlam olsa da ilk kaybettiği yeri gözleri oluyormuş. Diyar, Sosin’ı gözlerinin de korunmuş olmasıyla hatırlıyordu. Rüyasında Sosin’in cenazesini temizlerken birden kendisine gülümsediğini görmüş. Rüyasını Cemil Bayık’a anlatmış. Mezarları açmak konusunda duyduğu tereddüdü daha önce de onunla paylaşmıştı. Bayık’ın cevabı, “Şehitler sana onayı verdi, devam et” olmuş. Diyar, bu konuşmanın ardından cenazelerin taşınması sırasında kendisini daha rahat hissettiğini söylüyor. Yol boyu getirdikleri arkadaşlarını yanlarından ayırmadıklarını hatırlıyor: “Her şehit arkadaşın yanında, mutlaka o arkadaşlarla yatıyorduk.”
Her çantada bir bayrak
Diyar, savaş koşullarında açılmış mezarlarda bile cenazelerin gelişigüzel bırakılmadığını anlatıyor. Bazı gerillalar, arkadaşlarını çantalarında taşıdıkları bayraklara sararak defnetmiş. Yıllar sonra mezarlar açıldığında bayrakları da bulmuşlar.
“Her gerillanın çantasının içinde bir bayrağı vardır. Bir HPG bayrağı, PKK bayrağı mutlaka vardır. Arkadaşlar şehit düştüğünde bu bayrakla defnedilir. Bayrak başlarına sarılır, öyle defnedilir. Birçok arkadaşı öyle bayraklı bulduk. Bu, yıllar içinde bir gelenek haline geldi.”
Bugün Kandil’de cenazeleri tabutla defnediyor, bedenlerin korunabilmesi için mezarların içini taş bloklarla örüyorlar.
Yeni şehit düşen gerillaların cenazelerini de imkanlar doğrultusunda yıkayıp temizliyorlar. Bunu dini bir zorunluluktan çok, cenazeye gösterdikleri özenin parçası olarak görüyorlar. Çatışma sırasında çamura, kana bulanmış bedenleri temizlemeye, yaraları düzenlemeye çalışıyor, ardından beyaz kefene sarıp tabuta yerleştiriyorlar.
‘Çocuklarımıza değil düşmana inandık’
Bu hazırlıklardan birine, cenazeyi almaya gelen bir aile de tanık olmuş. Diyar’ın anlatımına göre 2012’de, 8 Mart günü çığ altında kalan sekiz kadın gerilladan birinin ailesi, kızlarının cenazesini götürmek için Kandil’e gelmişti. Aile, gerillaların nasıl defnedildiğine ilişkin duydukları şeyler nedeniyle başlangıçta tepkiliydi. O sırada kadın gerillalar cenazeleri temizliyor, defin için hazırlıyordu. Annenin, yapılanları gördükten sonra söyledikleri Diyar’ın hafızasında kalmış: “Biz düşmanın oyununa çok geliyoruz. Biz çocuklarımıza inanmıyoruz, düşmanımıza inanıyoruz. Öyle bir gerçekliğimiz var.”
Kalan yarım sigara
Definlerde gerillaların kişisel eşyaları da uzun yıllar boyunca cenazelerle birlikte defnedilmiş. Ayakkabılarından giysilerine, ceplerindeki sigara paketlerinden çakmaklarına kadar eşyaları çıkarılmamış. Son yıllarda ise bazı eşyaları ailelere ulaştırmak ya da kurulacak müzelerde saklamak amacıyla ayırmaya başlamışlar. Bu eşyaların arasında bir kaşık, bir çakmak, yarım kalmış bir meyve bulunabiliyor. Diyar, Kandil’de hazırladıkları müzede sakladıkları yarım bir sigarayı hatırlıyor: “Bir arkadaş şehit düşmeden önce yaralı. Yanındaki arkadaştan sigara istiyor. Durumu ağır. Herkes biliyor, o da biliyor şehit düşeceğini. ‘Bir sigara yak, ver bana’ diyor. Yarısını içerken şehit düşüyor. Biz o yarım sigarayı saklamıştık.”
Sigarayı sakladıkları müze daha sonra hava saldırılarında yıkılmış. Bugün de ulaşabildikleri eşyaları korumaya, bir bölümünü ailelere göndermeye çalışıyorlar. Ancak sınır geçişlerinde kaybolmalarından ya da başkalarının eline geçmelerinden endişe ediyorlar. “Birçok şehit arkadaşın eşyası var bizde. Bir kısmını ailelerine ulaştırmaya çalışıyoruz, ulaştıramıyoruz. Sağlam gitmesini istiyoruz. Sınır kapılarını geçecekler, arama olabilir. Aileler dışında birilerinin eline geçmesini istemiyoruz.”
Bir notun peşinde 15 yıl
Özellikle 1990’lı yıllarda kayıtların eksikliği ve definlerin yapıldığı koşullar, yıllar sonra mezarın tespitini güçleştiriyor. Bazen araştırma, arşivde unutulmuş birkaç satırlık bir notla başlıyor. Diyar, 1997’de defnedilen üç gerillanın mezarını yaklaşık 15 yıl sonra böyle bulduklarını anlatıyor. Notta cenazelerin bırakıldığı bölge tarif edilmişti. Kimin yazdığını bilmiyorlardı, yine de tarif edilen yere gidip araştırdıklarında mezarlara ulaşmışlar.
Bu notlarda bazen bir çeşmenin, bazen büyük bir kayanın, bazen de gerillaların eskiden kullandığı bir konaklama yerinin adı geçiyor. “Şu noktanın yüz metre yukarısında üç şehit defnedildi” gibi ifadelerle yer tarifleri yapılmış. Bölgeyi tanıyanlar bu tariflerden yola çıkarak mezarları arıyor. Kimi zaman bir iki gün boyunca aynı alanı tarıyor, mezar olabileceğini düşündükleri yerleri kazıp bulamadıklarında yeniden kapatıyorlar. Bulana kadar arıyorlar. Daha yakın yıllarda mezarların koordinatları da kaydedilmeye başlanmış. Ancak eski mezarlarda küçük bir not, yıllar sonra bulunabilecek tek iz olabiliyor. Mezar başlarına bırakılmış küçük şişeler de kimlik tespitinde işe yarıyor. Bazı gerillaların sicil bilgileri, su geçirmeyen kapaklı şişelere konularak mezarlara bırakılmış. Bazı bölgelerde aynı amaçla mermi kovanları kullanılmış ancak içlerindeki kağıtların çoğu zamanla zarar görmüş.
İsmini bile söyleyemeden şehit düştü
1990’lı yıllara uzanan kayıplarda daha da ağır bir belirsizlik var. O dönemde PKK’ye yeni katılan bazı gençlerin evdeki isimleri kayda geçirilemeden hayatlarını kaybettiklerini anlatıyor Diyar. Botan’da yaşanan bir olayı, o gün orada bulunan bir arkadaşından dinlemiş. Yeni katılan genç bir kadın, yanındaki gerillalarla henüz tanışma fırsatı bulamadan şehit düşmüş. Birlikte bulunduğu insanlar onun nereden geldiğini, ailesini, evde hangi isimle çağrıldığını öğrenememişler.
“Arkadaş, bir çay içip, evdeki ismini bile söyleyemeden şehit düşüyor.”
Geride kalan mezarlar
Son yıllarda özellikle Zap, Metîna, Avaşîn ve Heftanîn’de yaşanan çatışmalar sırasında bazı alanlardan çekilmek zorunda kalınması, daha önce defnedilmiş gerillaların mezarlarının geride kalmasına da sebep olmuş. Diyar, bazı cenazelerin Türk askerlerinin eline geçtiğini, hava saldırılarında parçalanan bazı cenazelere ise hiç ulaşılamadığını anlatıyor. Son iki yılda ulaşabildikleri alanlarda yeniden cenaze taşıma çalışmalarına başlamışlar. Ancak bu çalışma hâlâ düzenli ve kesintisiz yürütülemiyor. Ulaşabildikleri cenazeleri Kandil, Garê ve diğer şehitliklere taşımaya çalışıyorlar.
‘Hepsi benim çocuklarım’
Kandil’deki şehitliklere gelenlerin hepsi kendi yakınlarının mezarını ziyaret edemiyor. Bazıları çocuklarının cenazesinin burada olmadığını bilerek geliyor, kimileri de yerini öğrenemedikleri bir mezarı soruyor. Diyar, ziyaretlerden birinde oğlunun mezarı bulunmayan bir anneyle karşılaşmış. Anneye neden geldiğini sormuşlar. “Ben çocuklarımın mezarına gelmişim. Benim öz oğlumun mezarı yok. Hepsi onun yerini alıyor.”
Mezar taşındaki kırmızı kurdeleler
Ziyaretler özellikle Newroz öncesinde ve 15 Ağustos’ta yoğunlaşıyor. Mezar taşlarına bağlanan kırmızı kurdelelerin geçmişi de şehitliğin ilk kurulduğu yıllara uzanıyor. Sağlık komitesinde çalışanların başlattığı gelenek her 15 Ağustos’ta tekrarlanıyor. Ziyaretçiler de kimi zaman başlarındaki puşileri mezarlara bağlıyor.
Burası kutsal topraklar
Şengal’den gelen kalabalık bir grubun ziyareti de Diyar’ın unutmadıkları arasında. Bir gün yedi-sekiz otobüs dolusu insan şehitliğe gelmiş. Otobüsler mezarlığa çıkan yolun aşağısındaki asfaltın üzerinde durmuş. Diyar ve arkadaşları yanlarına gittiklerinde insanların ayakkabılarını ve çoraplarını çıkardığını, paçalarını sıvadığını görmüşler. Yağmurlu bir dönemmiş, yolun kalan kısmını çıplak ayakla yürümeye hazırlanıyorlarmış. Araçların şehitliğe kadar çıkabildiğini, yürümelerine gerek olmadığını söylemişler. Gelenler ise yolu böyle tamamlamak istiyormuş: “Bizim için şehitlik burada başlıyor. Burası kutsal topraktır. Arabayı bırak, biz kirli ayakkabılarımızla bile giremeyiz.”
Cenazelerin taşınması engelleniyor
Ailelerin talepleri de birbirinden farklı. Bazıları yakınlarının cenazesini memleketlerine götürmek istiyor. Diyar, geçmişte bunun mümkün olduğu dönemler bulunduğunu, ancak sınır geçişleri ve bölgedeki siyasi koşullar nedeniyle her talebin karşılanamadığını söylüyor. 2006’da şehit düşen Hamza’nın ailesi de cenazesini götürmek için gelenlerden. Kandil girişindeki KDP kontrol noktasında geçişe izin verilmemesi üzerine bir gerilim yaşanmış. Cenaze ancak bu gerilimin ardından gönderilebilmiş. Diyar, KDP’nin, cenazelerin taşınmasını engellediğini söylüyor: “KDP bizim şehitlere yaklaşımımızdan çok rahatsız. Onun için mümkün mertebe zorlamaya çalışıyor. Biz Heval Hamza'yı göndermek için neredeyse çatışacaktık KDP ile. Kandil girişindeki kontrol noktasından bırakmadılar. Bir tabur güçle etrafını sardık, öyle izin verdiler. Çatışma noktasına kadar getiriyorlar.”
Burası Kandil’dir, kutsaldır
Cenazeyi götürmek amacıyla gelen ailelerin birçoğu da şehitliği gördükten sonra yakınlarının Kandil’de kalmasını tercih ediyor. Diyar, Kandil’in PKK tarihi içindeki yerinin ailelerin bu kararında etkili olduğunu düşünüyor. Şehitliğin gelecekte daha da büyüyeceğini, koşullar değiştiğinde daha çok insanın buraya gelebileceğini söylüyor: “Burası Kandil’dir. Bugün PKK olmasa da Kandil bir PKK alanıdır. Kürdistan için ayrı bir yeri var, kutsaldır.”
Yarın: Mezarların izini sürmek, komitenin yürüttüğü çalışmaların yalnızca bir kısmı. Geride kalan günlükleri, fotoğrafları ve tanıklıkları bir araya getirmek de benzer bir çalışmanın parçası. Dosyanın son bölümünde hayatını kaybedenleri anlatma çabasına bakıyoruz.
