• Alman-Kürt Kültür Enstitüsü önemli bir çalışmaya imza attı. Sanatçı Cewad Merwanî’nin yıllar süren zahmetli saha çalışmalarıyla vücut bulan "Arşîva Stran û Klamên Dengbêjî - Bakurê Kurdistanê" başlıklı eser, 5 cilt ve yaklaşık 3 bin 500 sayfadan oluşan anıtsal bir ansiklopedi niteliğinde.
  • Enstitünün prodüktörü Hakan Akay, " Biz enstitü olarak dengbêji arşivlerinin yeniden halka sunulmasıyla aslında kaynak çalışması yapıyoruz. Birinci ayağımızda, dengbêjî eserlere ait sözler stüdyo ortamında şiir formatında okundu. Bu 5 ciltlik çalışmayla ikinci ayağına geçtik" diyor.

GÜLCAN DERELİ

Kürt sözlü edebiyatı ve zengin müzik kültürü, yıllar süren çetin bir emek süreciyle birlikte geleceğe aktarılıyor.

Alman-Kürt Kültür Enstitüsü (Deutsch-Kurdisches Kulturinstitut), birbirini tamamlayan iki devasa kültür hizmetine imza atıyor. Projenin detaylarını, enstitünün kurucusu ve yöneticisi, aynı zamanda müzik prodüktörü Hakan Akay'la konuştuk. Akay, çalışmanın iki ana sütun üzerine kurulduğunu belirterek ilk ayağın detaylarını şu sözlerle aktarıyor: "Birinci ayağımızda, dengbêjî eserlere ait sözler stüdyo ortamında profesyonel ses kayıt cihazlarıyla şiir formatında okundu. Amacımız hem söze hem de sesiyle göze, kulağa hizmet edecek bir format ortaya koymaktı."

Sözlü tarih anlatıcıları

Peki, dengbêj eserlerin neden şiir formatında okunması gerekiyordu? Hakan Akay bu sorunun altını çok çarpıcı bir sosyolojik ve sanatsal gerçeklikle dolduruyor: "Dengbêjler sadece ses özellikleri ve güzellikleri ile tanınan sanatçılar değil, aynı zamanda kültür-sanat tarihimizin paha biçilmez sözlü tarih anlatıcılarıdır. Eserlerini, kendi yaşadıkları dönemlerde tanıklık ettikleri, etkilendikleri ya da kendilerine anlatılan hikayelerden yola çıkarak, kendi sanatsal hafızalarından ve ses tekniklerinden geçirip yoğun duygusal bir formata kavuştururlar. Aynı zamanda toplumun geçmişine ait sosyal yaşam kodlarını da taşırlar.

Anlattıkları konular yöresel bir söylem tarzda katılarak ve dengbêjlik icra etme biçiminden dolayı, Kürtçeyi çok iyi bilenlerin ancak anlayabileceği bir tarzda icra edilmiştir. Dinleyiciler hem dili çok iyi bilmek hem de dönemin sosyal yaşam kodlarını kavrayarak anlatılan hikayenin o şartlarda oluştuğuna dair belgesel hafızayı canlı tutmak zorundadır. Çoğu zaman dönemin imkansızlıklarından kaynaklanan kötü ses kayıt teknikleri de işin içine girince, hikayeleri anlamak bir kat daha zorlaşıyor."

Anlaşılabilirlik sorunu

Özellikle günümüz gençliğinin bu kültüre yaklaşımındaki engellere dikkat çeken Akay, modern neslin eseri tam anlamıyla kavraması için bu yöntemin şart olduğunun altını çiziyor: "Özellikle son yıllarda dengbêjliğe olan genç kuşak ilgisinin tarihsel, sanatsal ve sosyal kalıplar içinde doğru anlaşılması ve hak ettiği değeri görmesi için yeni kuşağa en doğru şekilde aktarmak zorundayız. Her Kürdün anadiline daha yakından ilgi gösterip anlamasını kolaylaştırmak için dengbêj eserlerini şiir şeklinde okuyarak daha sade ve berrak bir telaffuzla bu kültürün tam manasıyla anlaşılmasını sağlamaya çalışıyoruz."

Dengbêj Şakiro

Konuyu örneklendiren Akay, şöyle devam ediyor: "Şakiro’nun icra ettiği 'Kekê Xiyaseddîn' eseri çeşitli dijital platformlarda oldukça ilgi gören bir yapıttır. Dengbêj Şakiro zaten Kürt dengbêj geleneğini zirveye taşıyan yorum ve ses kalitesiyle bu kültürün sevilmesine büyük katkılar sunan bir öncüdür. Ama Kürtçesi çok iyi olmayan bir dinleyici eseri doğrudan anlayamaz, eserin geçtiği tarihsel, sosyal hafızayı kavrayamaz ve bundan dolayı geriye sadece Şakiro’nun ses kalitesi ve yorumunu beğenmekle kalır. Oysa bu eseri tane tane şiir şeklinde dinleyerek ve dijital mecralardaki eserlerin sözlerini paralel şekilde okuyabilme imkanına kavuşursa, gerçek anlamda anlama, kavrama ve yorumlama aşamasına geçer. Bu durum sadece sıradan dinleyicinin yaşadığı bir zorluk değildir, aynı zamanda profesyonel olarak sanat ve kültür alanlarında emek veren birçok aktörün de yaşadığı bir ihtiyaçtır."

Kadro geniş

Bu ilk etapta hayata geçirilen 600 civarındaki dengbêjî eseri stüdyoda seslendiren isimler de alanında saygın sanatçılar: Memo Seyda, Hekîm Sefkan, Cafêr Açar ve Osman Memed. Eserlerin dilsel titizliği dilbilimci Zana Farqînî tarafından redakte edilirken, projenin editörlük koltuğunda ise hem yazar hem de bu alanda doktora çalışması yürüten Cumhur Ölmez oturuyor. Ölmez’in, sanatçıların stüdyo süreçlerini ve metin uyumlarını tek tek ve defalarca dinleyerek büyük bir emek ortaya koyduğunu vurgulayan Akay, çalışmanın bu sayede akademik bir süzgeçten geçtiğini belirtiyor.

Yapay zekaya karşı bir direniş

Yüzlerce albümün müzik prodüktörlüğüne imza atan Hakan Akay, bu çalışmanın estetik ve görsel olarak halka sunulmasının dönemsel önemini ise şu cümlelerle özetliyor: "Özellikle son yıllarda üretilen eserlerin çoğunda edebi bir zenginlikten, dilsel ve sosyal bir değerden uzak bir müzik sektörü görüyoruz. Çabuk tüketimi önceleyen, üretim maliyetlerini minimal tutan bu anlayışın ne dilimize, ne sosyal hayatımıza ne de bizimki gibi tarihsel bir varlık-yokluk aşamasından geçen bir halkın kültür-sanat hafızasına katacağı özel bir katkı yoktur. Hele hele yapay zekanın ulaştığı son evreyi de göz önüne aldığımızda, dilimizin esas kaynaklarını daha derli toplu şekilde halkımızın ve kültür-sanat dünyamızın aktörlerinin üretim dünyasına sunmalıyız. Dengbêjlerimiz aslında bir halkı halk yapan temel elementlerden biri olan dili en doğal şekilde canlı tutarak, büyük talanlara ve asimile etme çabalarına inat, adeta kutsal bir maya şeklinde bugünkü kuşaklara ulaştırmışlardır. Bizim de bunu daha bilimsel ve estetik şekilde işleyip toplumun hizmetine sunma mecburiyetimiz vardır. Bu vesileyle bu eserlerin sözlerinden yola çıkarak Kürt tiyatrolarının tematik ve dil formlarının zenginleşmesi, yeni sanatsal formların oluşması gündeme gelebilir. Neden bu eserler yeni müzikal formlarla yeniden bestelenmesin? Neden Kürt eserleri destansı halk operası şeklinde yorumlanıp sahneye taşınmasın?"

Arşivleri halka sunuyoruz

Kürt kültürüne kaynak çalışması yaparak katkı sunduklarına işaret eden Akay, "Kürdistanî kaynaklardan beslenmeyen, onun yüzyılları aşan dilsel, edebi, sanatsal estetik süzgecinden geçmiş destansı hikaye, masal ve stranlarından beslenmeyen bir sanatın kalitesi de sürekliliği de tartışmalı olur ve bir süre sonra da kaybolup gider. Biz enstitü olarak şimdiye kadar gerek Erivan Radyosu Arşivleri, gerek Cegerxwîn divanlarının dijitalleştirilmesi ve gerekse de güncel olan dengbêji arşivlerinin yeniden halka sunulmasıyla aslında kaynak çalışması yapıyoruz. Hem halka hem de bu alanın aktörlerine kaynaklar sunmaya çalışıyoruz. Yakın bir süre içinde yeni dönem kültür-sanat planlamamız çerçevesinde bu kaynakların daha farklı formatlarda yeni kuşaklarla nasıl buluşturabiliriz. Bu kaynakları nasıl daha farklı sanatsal form ve formatlarda işleyebiliriz gibi bazı deneysel projelere başlayacağız. Bu projelerimizi de yakın bir zamanda bu alanın aktörlerine açıp, kendilerinin direk katılımını esas alacağız" diye belirtiyor.

600 eser yayında

Halkın eserlere ulaşabilmesinin önünü açtıklarını söyleyen Akay, şöyle devam ediyor: "Müzik dünyamızda yeni sanatsal içeriklerde ve yeni formatlarda yeni aktörlere ihtiyacımız var. Bu şekilde hem dar bir kısır döngüden kurtulmuş oluruz, hem de devasa derinlikte olan kültür mirasımızı işleyecek onu daha çekici ve güncel hale getirebiliriz. Özellikle dengbêjlik alanında özel sübvanse edilmesi gereken birkaç önemli konseptlerimiz var. Hem çocuk, hem kadın hem de bu geleneği en üst düzeyde icra edene öncü dengbêjlerimizi de katacağımız güzel planlarımız var. Şu an 600 civarındaki bu eser hem işitsel hem de görsel olarak tüm dijital platformlarda halkın hizmetine açılmış durumda. Kamuoyunun da bildiği gibi 2025 yılında Seydayê Cegerxwîn’e ait tüm divanlardaki şiirleri aynı yöntemle dijital mecralara taşıdık. Bu devasa kültür-sanat hizmetiyle beraber, birçok sanatçının bu şiirlerden ilk defa haberdar olduğunu gördük. Müzikal üretimlere yeni kaynaklık etmesinin yanında, aynı zamanda dil öğrenme konusunda da gerek Cegerxwîn ve gerekse de Dengbêjî Şiirler projeleri hayati önem taşımaktadır. Dili bilmiş olsalar dahi, bildikleri dili daha estetik şekilde telaffuz etme konusunda bu formattaki projelerin çok büyük katkıları olmaktadır."

5 ciltlik bir set

Çalışmanın asıl ana kaynağını oluşturan ikinci sütun ise dengbêjlerin kendi coşkulu ham icra biçimlerinin korunduğu orijinal sesli ve görsel kayıtlar. Bu kapsamda hazırlanan dev eser, yayınlanmak üzere artık son aşamada. Araştırmacı ve sanatçı Cewad Merwanî’nin yıllar süren zahmetli saha çalışmalarıyla vücut bulan "Arşîva Stran û Klamên Dengbêjî - Bakurê Kurdistanê" başlıklı eser, 5 cilt ve yaklaşık 3 bin 500 sayfadan oluşan anıtsal bir ansiklopedi niteliğindeki tüm eserlerin lisans ve tüm yayın hakları Alman-Kürt Kültür Enstitüsü’ne devredildi. Önceki yıllarda başta Şakiro'nun varisleri ve hak sahipleri olmak üzere, birçok Dengbêj ailesi de lisans haklarını Enstitü’ye devretmişlerdi. Bu çalışmada Bakurê Kurdistan bölgesinden derlenen bin iki yüze yakın dengbêj şarkısı (stran ve klam) yer alıyor. Farklı kaynaklardan derlenen eserlerin ses restorasyonu titiz bir stüdyo süreciyle tamamlanmak üzere.

Müzikal analiz ve notalar

Eseri benzersiz kılan unsur, sadece sözlerin derlenmesi değil, her bir parçanın notaya dökülmesi ve müzikal analizlerinin yapılması. Dilsel denetimler yine Zana Farqînî imzasını taşıyor. Gelenek ile moderniteyi buluşturan kitaplardaki karekodlar (QR kodlar) sayesinde okuyucular, sayfaları çevirirken dijital platformlar üzerinden eserleri anında dinleyebilecekler. Cewad Merwanî’nin derleyerek altı yıl önce yine Alman-Kürt Kültür Enstitüsü çatısı altında hazırladığı "Arşîva Radyoya Êrîvanê" (Erivan Radyosu Arşivi) setinden sonra gelen bu yeni dev eser, Kürt müzik tarihi ve kültürel hafızası adına geleceğe bırakılmış paha biçilmez bir hazine olarak tarihe geçiyor.

Merwanî’nin tarihi mirası

Hakan Akay, sözlerini şöyle noktalıyor: "Burada yeri gelmişken, özellikle Cewad Merwanî’nin kültür ve sanat arşiv dünyasına kattığı bu devasa emeklerden dolayı kendisine minnettar olduğumuzu ve özel bir teşekkürü dile getirmemiz gerekiyor. Kendisi aynı zamanda usta bir sanatçı olmasına rağmen, bireysel sanat çalışmalarını bir yana bırakarak yıllardan beri büyük bir fedakarlıkla arşivlerin oluşum süreçlerine devasa katkılar sundu. Bu çalışmaları büyük bir tutku ve bağlılık sorumluluğuyla yürüten Merwanî, bu eşsiz derlemeleri adeta 50 yıllık Kürt toplumsal özgürlük mücadelesine sunulmuş en büyük armağan ve emek olarak görüyor. Kültürümüzün köklerine sahip çıkan bu onurlu duruş, gelecek nesillerin en büyük kılavuzu olacaktır."

Seslendirmelere aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz: https://www.youtube.com/channel/UCi90qMCF_qs2-rWxU5uI2LQ