Kandil’de şehitlerin izini sürmek-1

  • Kandil’de görüştüğümüz Şehit Çalışmaları Komitesi üyesi Munzur Diyar, şehadet haberlerinin nasıl toplandığını ve ailelere nasıl ulaştırılmaya çalışıldığını anlatmadan önce bizi 1983 yılına götürüyor. Kandil’deki şehitliklerin tarihini Mehmet Karasungur’la başlatıyor. Kandil’de ilk şehitlik 2001’de, Şehit Harun olarak bilinen bölgede kurulmuştu.
  • Yaklaşık iki yıl mezarlığın yapımında çalışan Kendal, Aralık 2007’deki hava saldırıları sırasında alanı savunmak üzere görevlendirildi. Şehadetinden iki gün önce arkadaşlarına, “Eğer hava saldırısı olursa, ben şehit düşersem benim mezarım hazırdır” dedi. İlk saldırıda şehit düştü. Arkadaşları Kendal’ı kendi hazırladığı mezara defnettiler.
  • Diyar, son dönemde şehadeti açıklananlardan Kandil’de şehit düşen yaklaşık 70 gerillanın burada defnedildiğini belirtiyor. Ancak bütün cenazeler Kandil’e taşınmıyor. Asos’ta da bir şehitlik bulunuyor, Gare’de ise yeni bir şehitlik hazırlanıyor. Diyar, Karasungur ve Rıza Altun’un burada bulunmasının, Kaytan’ın da aynı yere getirilmesinde etkili olduğunu söylüyor.

Yıllarca haber alınamayan birinin yokluğu, geride kalanların hayatında hep varlığını sürdürüyor. Aileler kimi zaman bir gün geri döneceği umuduyla, kimi zaman eski bir fotoğrafla, kimi zaman da cevapsız kalan sorularla yaşamaya devam ediyor. Yıllar boyunca birinden haber alamamakla onun artık hayatta olmadığını öğrenmek aynı duyguyu yaratmıyor. Aradan geçen zaman içerisinde evlerde çocuklar büyüyor, anne babalar yaşlanıyor, bazıları bekledikleri haberi alamadan yaşamını yitiriyor. Haber alınamayan kişinin adı ise konuşmalarda, hatıralarda ve bir gün dönme ihtimalinde yaşamaya devam ediyor. Barış ihtimalinin yeniden konuşulmaya başlandığı dönemlerde, uzun zamandır haber beklenen insanların geri dönebileceği umudu da yeniden güçleniyor. Son dönemde yapılan şehit ilanları böyle bir zamanda geldi. Farklı kentlerde taziyeler kuruldu, yıllardır saklanan fotoğraflar çıkarıldı, şehitlerin yaşamları anlatıldı. Kimileri yakınlarının şehadetini zaten duymuş, kesin bir açıklama beklemişti. Kimileri ise yıllardır süren belirsizliğin ardından haberi ilk kez alıyordu. Gecikmenin nedenlerini anlamaya çalışanlar da vardı. Yakınlarının son günlerini, nerede ve kimlerle hayatını kaybettiğini, bir mezarının bulunup bulunmadığını öğrenmek isteyenler de.

Kandil’de görüştüğümüz Şehit Çalışmaları Komitesi üyesi Munzur Diyar ile şehitliklerin kuruluş sürecini, şehadet haberlerinin neden geciktiğini ve ailelere ulaşma çabalarını konuştuk. Diyar, şehadet haberlerinin nasıl toplandığını ve ailelere nasıl ulaştırılmaya çalışıldığını anlatmadan önce bizi 1983 yılına götürüyor. Kandil’deki şehitliklerin tarihini Mehmet Karasungur’la başlatıyor.

Emanetimizi almaya geldik

O yıllarda Kandil, farklı Kürt örgütlerinin bulunduğu bir bölgeydi. Karasungur, bu örgütlerle görüşmeler yürütürken 2 Mayıs 1983’te bir saldırıda şehit düştü. PKK’nin Kandil'i tanıması bu süreçte başladı; Kandil’in anlamı ve önemi Karasungur'un şehit düşmesiyle gelişti. Şehadetinin ardından Karasungur’un cenazesi, bölgede yaşayan Şêx Ömer adlı bir köylüye bırakıldı. Onu teslim edenler, “Sizin yanınızda emanettir, bir gün gelip alacağız” demişlerdi. Şêx Ömer ise buna pek inanmamıştı. Daha önce farklı örgütleri tanımış, geride bırakılan cenazeler görmüştü. Bu kez de kimsenin geri dönmeyeceğini düşünüyordu. Aradan on dört yıl geçti. 1997’de Kandil’e gelen PKK’liler bir gece Şêx Ömer’i ziyaret ederek yıllar önce bırakılan cenazeyi sordular: “Biz emanetimizi almaya geldik.”

Şêx Ömer

Şehit Harun’da ilk şehitlik

Diyar, verilen sözün yıllar sonra hatırlanmasının köylüler üzerinde derin bir etki yarattığını söylüyor. Ancak cenazenin bulunduğu yerden alınması hemen mümkün olmadı. Bölgedeki çatışmalar ve denetim koşulları nedeniyle birkaç yıl daha geçti. Karasungur’un cenazesi 2003’te köylünün bahçesindeki mezardan alınarak Kandil’deki şehitliklerden birine götürüldü, 2006’da ise bugünkü merkezi şehitliğe taşındı. Kandil’de ilk şehitlik 2001’de, Şehit Harun olarak bilinen bölgede kurulmuştu. Şehit Harun Şehitliği’nin adı daha sonraki yıllarda Şehit Gulan-Şehit Simko Şehitliği olarak değiştirildi. Farklı alanlarda bulunan birlikler, şehit düşenleri kendi bulundukları yerlere defnetmeye devam ettiği için zamanla yedi ayrı şehitlik oluştu. 2004 ve 2005 yıllarında aile ziyaretleri yoğunlaşınca bu şehitliklere ulaşmak giderek daha fazla sorun olmaya başladı. Çocuklarının mezarını görmek isteyenler arasında yaşlı anne ve babalar vardı, bazı şehitliklere gitmek için dağ yollarında bir iki saat yürümek gerekiyordu.

Yüzlerce gerilla çalıştı

Bunun üzerine şehitliklerin tek bir yerde toplanmasına karar verildi. Mehmet Karasungur Şehitliği’nin yapımında yüzlerce gerilla çalıştı. O dönemde araç ve iş makinesi olanakları sınırlıydı. Gruplar halinde gelenler mezarları hazırlıyor, yolları düzenliyor, ardından başka alanlara dönüyordu. Bu çalışmalara katılanlardan bazıları sonraki yıllarda şehit düştü ve yapımında çalıştıkları şehitliğe defnedildi.

Hazırladığı mezara defnedildi

Onlardan biri Kendal’dı. Reqa’dan gelen Arap bir PKK’liydi. Yaklaşık iki yıl mezarlığın yapımında çalışan Kendal, bir gün tanıdığı bir arkadaşı için mezar hazırlamıştı. Arkadaşını yakından tanıdığı için mezarı, Diyar’ın ifadesiyle, “özene bezene” yapmıştı. Ancak Silêmanî’de şehit düşen arkadaşının cenazesi, ailesi Mexmûr’da olduğu için oraya götürüldü. Hazırlanan mezar ise boş kaldı. Aralık 2007’deki hava saldırıları sırasında Kendal, alanı savunmak üzere görevlendirildi. Şehadetinden iki gün önce arkadaşlarına, “Eğer hava saldırısı olursa, ben şehit düşersem benim mezarım hazırdır” dedi. İlk saldırıda şehit düştü. Arkadaşları Kendal’ı kendi hazırladığı mezara defnettiler.

Bütün Kürdistan burada

Mehmet Karasungur Şehitliği’nde yan yana bulunan mezarlar, PKK’nin farklı dönemlerini de bir araya getiriyor. İlk katılanlardan son yıllarda şehit düşenlere uzanan bu tarih, şehitlikteki isimlerin yaşam öykülerinde karşılık buluyor. Karasungur’la birlikte şehit düşen İbrahim Bilgin de burada. Sivaslı olan Bilgin, Ankara’da PKK’ye katılan ilk ve en genç isimlerden biriydi. Lübnan’a giden ilk gruplar arasında yer almış, ardından dağa gelen gruplara katılmıştı. Kuzeye geçiş için yürütülen hazırlıklar sırasında Karasungur’la birlikte Kandil’e gelmiş ve 1983’te aynı saldırıda şehit düşmüştü. Diyar, şehitliğin anlamını yalnızca bu tarihsel süreklilikle açıklamıyor. Burada Kürdistan’ın dört parçasından gelenlerin yanı sıra Kafkasya ve sürgündeki Kürtlerden harekete katılanların da mezarları bulunuyor. Kazakistan’dan gelerek PKK’ye katılan ve çığ düşmesi sonucu şehit düşen Tahir Aliyev de onlardan biri. “Mehmet Karasungur Şehitliği’nde bütün Kürdistan birleşmiş. Dört parçadan şehitler var. Bütün Kürdistan buradadır.”

Karasungur, Altun ve Kaytan bir arada

Bu şehitlik, yeni cenazeler getirildikçe genişlemeye devam ediyor. Diyar, son dönemde şehadeti açıklananlardan Kandil’de şehit düşen yaklaşık 70 gerillanın burada defnedildiğini, başka alanlarda bulunan cenazelerin de imkanlar ölçüsünde taşındığını belirtiyor. Ancak bütün cenazeler Kandil’e taşınmıyor. Asos’ta da bir şehitlik bulunuyor, Gare’de ise yeni bir şehitlik hazırlanıyor. Son dönemde Gare’den getirilen Ali Haydar Kaytan’ın cenazesi de Mehmet Karasungur Şehitliği’ne defnedilmiş. Diyar, Karasungur ve Rıza Altun’un burada bulunmasının, Kaytan’ın da aynı yere getirilmesinde etkili olduğunu söylüyor.

Şehitlikler devrimin tarihi

Şehitlikler, sonraki yıllarda hava saldırılarından da etkilendi. 2015’e kadar çevredeki bazı yerler vurulsa da şehitliğin kendisi doğrudan hedef alınmamıştı. Sonraki dönemde ise saldırıların kapsamı değişti. Diyar, şehitliklere yönelik saldırıları, PKK’nin tarihsel hafızasını silme çabasının parçası olarak değerlendiriyor: “Şehitlerimiz bu devrimin hafızasıdır, tarihimizdir. Onlar da doğrudan buna yöneldiler. O hafızanın üstünde kendilerine aitmiş gibi bir tarih oluşturmak istediler. Şehitlikler vurulmakla kalmadı, her bir şehitliğin yanında bir Türk üssü var. Fakat biz de ısrarla bu hafızayı diri tutmaya çalışıyoruz.”

Toprağa gömülen kayıtlar

2017’deki hava saldırısında şehitlerin eşyalarının saklandığı müze ile misafirhaneler zarar gördü. Onarım çalışmalarının yanında fotoğrafların, kişisel eşyaların ve yazılı kayıtların korunması da komitenin işleri arasında yer aldı. Kandil’de şehitlere ilişkin kayıtların tutulması, şehitliklerin kuruluşundan daha eskiye uzanıyor. Diyar, bu çalışmaların geçmişini Haki Karer’in şehadetinden sonra başlayan anma ve yazı çalışmalarına kadar götürüyor. İlk dönemlerde daha çok basın aracılığıyla yürütülen çalışmalar, zaman içinde farklı biçimler aldı. 2002’nin sonunda bir grup gönüllü, eski tanıklıkları ve kayıtları toplamaya başladı. Çalışmalar zaman içinde farklı kurumlarda sürdü. 2014’te kurulan Şehit Çalışmaları Komitesi ise araştırma, arşiv, şehitliklerin bakımı ve yaşam öykülerinin hazırlanmasını aynı çatı altında topladı. Başlangıçta 35 kişinin görev aldığı komite, yoğunlaşan savaş, hava saldırıları ve çalışanlarının şehadetleri nedeniyle giderek daraldı. Çalışmanın öncülerinden Kasım Engin de şehit düşenler arasındaydı. Komite, 2018 sonrasında çalışmalarını beş-altı kişiyle sürdürmek zorunda kaldı. Kayıtların korunması da en az toplanması kadar güçtü. Dağda, çatışmaların sürdüğü alanlarda tutulan arşivlerin bir bölümü kayboldu, bir bölümü devletin eline geçti. “Bu arşivi korumak için yer altına koyuyorsun, gömüyorsun. Bunu yapan arkadaşlar şehit düşüyor, bu şekilde kayboluyor. Bir arşiv sistemimiz vardı ama koşullar nedeniyle kayıtlar kayboldu. Bulmamız gereken daha çok arkadaş var.”

Şehit haberleri neden gecikti?

Ailelere ulaşmak, komitenin başından beri karşılaştığı güçlüklerden biri. 1990’lı yıllarda şehadet haberleri büyük ölçüde Serxwebûn aracılığıyla duyuruluyordu. Dergide fotoğrafı ve yaşam öyküsü yayımlanan bazı gerillaların aileleri, yıllar sonra komiteye başvurduklarında bu yayından haberdar olmadıklarını söylüyordu. Avrupa’da yayımlanan derginin her aileye ulaşması mümkün değildi.

Son on yıldaki gecikmelerin nedenleri ise farklıydı. Savaşın değişen koşulları ailelerle olduğu kadar, gerillaların da birbirlerinden haber almasını giderek güçleştirdi. Diyar, 1990’lı yılların ağır koşullarıyla son dönemde yaşananları birbirinden ayırıyor: “90’lı yıllarda da çok zor koşullarda savaştık. Aç kaldık, susuz kaldık. Ama o zaman bir operasyon olurdu, savaşırdık, operasyon biterdi. Alanda yine kendi düzenimizi koruyorduk. Son on yılın savaşı böyle değildi. Hem havada hem karada sürekli takip edildiğimiz, gözlemlendiğimiz bir savaştı. En ufak hareket, en ufak görüntü şehadetlere sebep olabiliyordu.”

Birçok arkadaş şehit düştü

İHA ve SİHA’larla sürdürülen gözetim, karaya yerleştirilen fotokapanlar ve iletişim cihazlarının sinyallerinin tespit edilmesi, daha önce kullanılan haberleşme yollarını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştı. Gerillaların bir bölgeden diğerine geçmesi bir yana, aynı kamp içinde hareket etmesi bile zorlaşmıştı. “Keşif varken bir mangadan başka bir mangaya gitmek imkansızdı. Sığınaklardan dışarı çıktığın anda görüntün alınırsa saldırıya uğrayabiliyordun.”

Eskiden telsizlerle farklı alanlara ulaşılabiliyor, birliklerin durumu ve yaşanan kayıplar öğrenilebiliyordu. Ancak iletişim cihazlarının sinyalleri üzerinden yapılan saldırılar bu imkanı da ortadan kaldırdı. Bunun üzerine haberler, yazılı notları bölgeler arasında taşıyan gerillalar aracılığıyla ulaştırılmaya çalışıldı. “Teknik kullanmadan, not sistemiyle haberleşmek istedik. Bunu kuryeler aracılığıyla yapmaya çalıştık. Birçok arkadaş fedaice başka alanlara haber götürmek isterken şehit düştü. Her gün, yirmi dört saat gözlemlendiğin koşullarda bunu göze alıp gidip gelen arkadaşlarımız oldu.”

On günlük yol bir ay oldu

Dağlarda bir yerden başka bir yere ulaşmak için gereken süre de artık yalnızca yolun uzunluğuna bağlı değildi. Bazen saatlerce, kimi zaman günün yarısını hareket etmeden beklemek gerekiyordu. “Buradan Behdinan’a dört-beş günlük bir yoldur. Dört-beş gün yürüyorsun. Düşmanın kullandığı teknik seni engelliyor. Bazen seni kaydetmemesi için saatlerce, hatta günün yarısını hareketsiz bekleyerek geçiriyorsun. Bunlar birikince beş günlük yol on gün oluyor. On günlük yol bir aylık yol oluyor.”

Bu koşullarda birbirine yakın bölgelerden bile aylarca haber alınamadı. Botan ile Behdinan iç içe olmasına rağmen, Botan’da şehit düşen bir gerillanın haberi bazen altı ay sonra Kandil’e ulaşıyordu. Serhat’tan ise altı-yedi ay boyunca hiçbir haber alınamadığı dönemler yaşandı. Gelen bilginin doğrulanması da ayrı bir sorundu. Haberleşmenin bu kadar sınırlı olduğu koşullarda, bir gerillanın şehadetine ilişkin yanlış bilgi de ulaşabiliyordu. “Şehit ilan ettiğimiz arkadaş bir bakıyoruz, sağ çıkıyor. Aldığımız kısıtlı bilgiler bile yanlış oluyordu.”

Böyle muğlaklıklar, ulaşan bilgilerin kesinleştirilmesini daha da önemli hale getirmişti. Son dönemde açıklanan şehadetlerin gecikmesinde, aylarca haber alınamaması kadar yanlış bir haberi duyurma kaygısı da etkili olmuştu. Bir şehadet bilgisi kesinleştiğinde ise haberin ilk önce aileye ulaştırılması gerekiyordu. Komite, mümkün olduğunca aileyle temas kurmadan kamuoyuna açıklama yapmamaya çalışıyordu. “Haberi alsak bile doğrudan televizyona veremeyiz. Ailelerin şehadet haberlerini televizyondan görmesini doğru bulmuyoruz.”

Aylar boyunca sürmeliydi

Son açıklanan şehadetlerin başlangıçta yedi-sekiz aya yayılması planlanmıştı. İsimlerin kısa aralıklarla duyurulması yerine, her gerillanın yaşamına ayrıca yer ayrılması isteniyordu. “Üç günlük bir taziyeyle değil, aylar boyunca basında işleyerek bu arkadaşların tek tek yaşamlarını topluma anlatmak istedik.” Ancak açıklamalar planlanandan hızlı ilerledi. Diyar, devletin tutumunun bunda etkili olabileceğini düşündüklerini belirtiyor. Kendi kurumlarının eksikliklerinden de söz ediyor: “Bir de bizim yaptığımız hatalar var. Alanda ilanları yapan, ailelere ulaşan kurumların yaptığı hatalar var. Çok acele ettiler, çok dağıttılar. Biraz daha kontrollü yapılmış olsaydı planlama uygulanırdı.”

Bizim için de ağır

Bu sırada barışa ilişkin beklentiler de güçleniyordu. Yıllardır haber bekleyen ailelerin yakınlarıyla yeniden buluşmayı umut ettiği bir dönemde, geçmiş yıllara ait şehadet haberlerinin nasıl karşılanacağı komite açısından da belirsizdi. “Doğrusunu söylemek gerekirse bu düzeyde bir sahiplenme beklemiyorduk. Aslında bir tepki bekliyorduk. Yürütülen bir süreç var. Her insan barış olacak, çocuğu eve gelecek diye bekliyor. Onun beklentisindeyken şehadet haberinin gitmesinin tepki yaratacağını düşünüyorduk. Biz buna da hazırlanıyorduk. Ama halkımız bir kere daha bizi yanılttı.”

Açıklamaların yoğunluğu Kandil’de de ağır hissedilmişti. Televizyonlarda gün boyunca şehit düşen gerillaların fotoğrafları yayımlanıyordu. Ailelere benzer bir etki gerillada da yaşandı: “Bize de ağır geldi işin açıkçası. Biz de bazen televizyon izleyemiyorduk.”

Hâlâ yanıt bekleyen aileler

Komite şimdi özellikle 1990’lı yıllardan kalan kayıtlar üzerinde çalışmayı sürdürüyor. O dönemde PKK’ye katılan bazı gerillaların gerçek isimleri ya da son olarak hangi bölgede bulundukları bilinmiyor. Eski katılan gerillaların hatırladığı kod isimler, ailelerden gelen bilgiler ve fotoğraflarla karşılaştırılıyor. Aynı kod ismini taşıyan çok sayıda gerilla bulunması, araştırmayı daha da güçleştiriyor. Bu nedenle ailelerden mümkün olduğunca fazla fotoğraf göndermeleri isteniyor. Çocukluk fotoğraflarından sonraki yaşlara ait yüz görüntülerini tahmin etmeye yönelik teknolojilerden yararlanılması da planlanıyor.

2000 öncesi temel çalışmamız

Son yıllarda televizyonlarda yayımlanan şehadet programları, 1990’lı yıllarda yakınlarını kaybeden ailelerin beklentilerini de artırmış durumda. “Birçok ailenin talebi 90'lı yıllar üzerine. Biz buna da anlam veriyoruz. Ama umuyorum aileler de bizim durumumuzu anlar. 90’lı yıllarda bu kadar basın aracımız yoktu. Özellikle 2010 sonrasında televizyonda ilanlar gelişti. Aileler doğal olarak bunları görünce 90’lı yılların şehitlerini de görmek istiyor. Biz de bu çalışmayla hem ailelerin taleplerine hem eleştirilerine cevap vermek istiyoruz. 2000 öncesi şehitlerimizi netleştirmek temel çalışmamız, görevlerimizden biri olacak.”

Geleneksel hale getirilmeli

Komitenin bir başka planı, şehitler için düzenli anmalar yapmak. Daha önce şehadet haberi duyurulmuş olsa bile gerillaların yaşamlarının yeniden anlatılmasını istiyorlar. Örnek olarak Lice’yi veriyor. Nisan ayında şehit düşen Liceli gerillaların her yıl aynı ayda, Lice’de düzenlenecek bir buluşmada anılması düşünülüyor: “Amacımız şehit anmalarını bir sefere mahsus değil, geleneksel hale getirmek.”

Şehadet haberini alan ailelerin soruları da burada bitmiyor. Yakınlarının cenazesi nerede, bir mezarı var mı? Nasıl defnedildi? Günlerce taşınan cenazeler, kimliği belirlenemeyen mezarlar ve yıllar sonra yakınlarının izini aramaya gelen aileler, Diyar’ın anlattıklarının ikinci bölümünü oluşturuyor.

Yarın: Kandil’de kayıpları aramak