• O kara bayrağın bir hikayesi var. "Kırmızı Bakiresi" Louise Michel, Yeni Kaledonya sürgününden döndükten sonra Paris'te işsizlerin bir yürüyüşünde kara bir bayrak açtı. Yürüyüş fırınların önünden geçerken ekmekler halka dağıtıldı; Louise Michel de bu yüzden altı yıl hapis cezası aldı. O bayrak ilk günlerinden beri ekmeğin, pahalılığın bayrağı.
  • Kanlı Hafta'da binlerce komünar sokaklarda ve Père-Lachaise duvarının dibinde öldürüldü. Bugün öyle bir kıyım yaşanmıyor elbette. Ama dile bakın: Versay'dan kalma. Partiler başka bir oyun oynuyor. Limoges yandıktan bir gün sonra RN başkanı Jordan Bardella soluğu bir karakolda aldı; polise destek vermeye geldiğini söyledi.
  • Komün 72 gün yaşadı ama arkasında bir fikir bıraktı: Sıradan insanlar kimseden izin almadan bir şehri yönetebilir. Bu sonbaharın dalgası henüz böyle bir fikir üretmedi. Hareket öfkeli, yaygın ve cesur. Silahı yok, programı yok; kalıcı bir meclisi, komiteleri yok; el koyduğu bir karış toprağı bile yok.

EROL DURSUN KAZAN

17 Ekim akşamı Limoges belediye binasının yandığını, telefonuma düşen kısacık bir sanal medya bildiriminden öğrendim... "Pahalılık protestosunda belediye binası ateşe verildi." O kadar. Bir grup otonom genç kapıyı kırıp içeri girmiş, binayı tutuşturmuş; 19. yüzyıldan kalma saat kulesi de çökmüş. İtiraf edeyim, ilk aklıma gelen, Limoges'un 1871 baharında Paris Komünü'nün kısa ömürlü taşra komünlerinden birine ev sahipliği yapmış olmasıydı. Yaşım ilerledikçe her şeyi eski bir hikayeye benzettiğimi biliyorum. Ama bu kez ne yazık ki o benzetme yakamı bırakmadı.

O gece bunun neredeyse Avrupa’nın tümüne yayılacak bir dalgaya döneceğini düşünmemiştim, dalga birkaç gün içinde sınırları aştı. Daha düne kadar sömürgelerini titreten egemen Avrupa’nın kapitalist devletlerinin şimdi kendi sokaklarından ürktüğü, korktuğu kesin. Beni asıl düşündüren şu. Bu öfke üst üste yağan yumuşak kar gibi uçurumun kenarında birikmeye devam ediyor ve bir gün patlarsa altında kim kalacak, geriye kalan enkazdan kendine kim saray kuracak? Asıl dikkat kesilmemiz gereken yer burası.

Gelelim esas hikayeye. Fitili ateşleyen, Ukrayna-Rusya savaşıyla başlayıp İsrail/Amerika-İran savaşıyla zirve yapan enerji krizi oldu. Petrol fiyatları fırladı, pompadaki fiyat arşa çıktı; bu sebepten Avrupa'daki üretim bantları yavaşladı. Market raflarına, kiralara, ulaşıma yansıyan fiyat artışlarıyla her şey küçük bir kıvılcıma bakıyordu. Bu arada Gramsci'yi anmadan geçemeyeceğim: Bunalım, eskinin ölüp yeninin bir türlü doğamadığı o ara dönemdir ve bu ara dönemde türlü türlü hastalıklı belirtiler ortaya çıkar. Bugün Avrupa'ya baktığımda tam olarak bunu görüyorum. Savaş sonrası emperyal güçlerin kurduğu refah düzeninin vaatleri çöktü, yerine elle tutulur bir şey konmadı. Sokakta her şeyi yakıp yıkan öfke biraz da bu boşluktan besleniyor.

Hayal dünyasından çıkılmalı

Gramsci'nin o cümleyi Mussolini rejiminin hapishanesinde yazdığını da unutmamak lazım. "Hastalıklı belirtiler" derken yanan binalardan fazlasını kastediyordu; o belirtilerin en kötüsünü, faşizmin zindanların da kendi bedeninde taşıyordu. Bu yazıyı biraz da o yüzden yazıyorum. Bana kalırsa her zamanki gibi sol yine bu dalganın arkasından koşuyor. Hayal dünyasından çıkıp hayatın buz gibi gerçeğiyle yüzleşmedikleri için siz yine de onların anlattığı devrim masallarına çok da inanmayın; henüz yaşanan gerçekliği kavradıklarını pek sanmıyorum. Benim en çok korktuğum ise şu: Solun dile getiremediği, parçası olamadığı bu öfkeyi kendi diline çevirmeye hazır başkaları var ve epey bir zamandır kapının önünde bekliyorlar. Arkalarında ise bu devletler, yani kapitalist sermaye var. Taktikleri belli: Önleyemedikleri bir hareketi önce bölmek, sonra dönüştürüp sistemin hizmetine sokmak. Savaş, yoksulluk ve göç meselesi üzerinden, sokağın dilini kullanarak kendine yol açan milliyetçi örgütlenmelerin görünür olması da bundan.

1871'den, 1920'den bakmak

Tarihin kendini bire bir, aynen tekrar ettiğine pek inanmam. Ama bazı sokaklardan farkında olmadan yeniden geçtiğimizi de görmüyor değilim. Bu sonbaharın olaylarını okumaya çalışırken kafamda hep iki tarih döndü durdu: 1871 ile 1920.

18 Mart 1871 sabahı Thiers hükümetinin askerleri Montmartre tepesindeki topları almaya geldi. Onları ilk durduranlar o mahallenin sıradan kadınlarıydı; ortada parti, komite filan yoktu. Askerler halka ateş etmeyi reddetti, iki general kurşuna dizildi, hükümet Versay'a kaçtı. Komün böyle, kimsenin planlamadığı, herkesin derin uykusundan uyandığı bir sabah doğdu. Ardından Lyon'da, Marsilya'da, Saint-Étienne'de, Narbonne'da, Limoges'da birkaç günlük, birkaç haftalık komünler ilan edildi; hepsi kısa sürede bastırıldı. Başlangıçta ortada olmayan örgütlü sol o sabaha çok sonradan yetişti.

1920 daha karanlık bir hikaye. İtalyanların "kızıl iki yıl" dediği 1919/1920'de toprak işgalleri, grevler birbirini izledi; Eylül 1920'de fabrika işgalleri bütün kuzeyi sardı. Ama ne Sosyalist Parti ne de sendika devrime cesaret edebilecek adımı attı, ne de kendiliğinden başlayan bu hareketi bir programa bir devrimci çizgiye çekti. Solun sahip çıkamadığı bu öfkeyi de, burjuvazinin korkusunu da Mussolini'nin kara gömlekli squadristi topladı ve Ekim 1922'de Roma Yürüyüşü geldi. Bu satırları yazdığım hafta o yürüyüşün yıldönümüne denk geliyor.

Bu sonbahar bu iki tarihin sordurduğu iki soru birden önümde: Bu isyan kimin ve isyandan geriye kalan boşluğa kim yerleşecek?

  • Haritaya bakınca dalganın tek bir merkezi yok. Göç, pahalılık, kira, baskı... Her ülkede kıvılcım başka bir yerden, başka bir sebepten çıktı; ama ortaya çıkan öfke benzer bir yerde buluştu. Fransa'da 17 Ekim'deki "vie chère" yürüyüşleri bir gecede ayaklanmaya döndü.

 

Göç, pahalılık, kira, baskı...

Haritaya bakınca dalganın tek bir merkezi yok. Göç, pahalılık, kira, baskı... Her ülkede kıvılcım başka bir yerden, başka bir sebepten çıktı; ama ortaya çıkan öfke benzer bir yerde buluştu. Fransa'da 17 Ekim'deki "vie chère" yürüyüşleri bir gecede ayaklanmaya döndü. İçişleri Bakanlığı’na göre o gün iki bin küsur kişi gözaltına alınmış, bin kadar polis ve jandarma yaralanmış (ben de İçişleri’nin yalancısıyım); buna paralel birkaç bin dükkan da yağmalanmış. Yağma, devlet için en kullanışlı argümanlardan biri: Bunun üzerinden hareketin karşıtını örgütlemenin zeminini yaratmak istiyor. Bir hafta sonraki ikinci yürüyüşte sokağa çıkanların sayısını kimi 400 bin, kimi 800 bin veriyor. İlk blokajların Seine-Saint-Denis'ten başlamasına hiç şaşırmadım. Haussmann'ın bulvarları bir buçuk asır önce Paris'in merkezini burjuvaziye açmış, işçileri Belleville'e, Montmartre'a, kentin kuzey ve doğu kıyısına itmişti. Komün de o itilmiş kıyılardan yükselmişti. O sürgünün torunları bugün kentin daha da dışına, banliyöye itilmiş olarak yaşıyor.

'Silahları indirin, ücretleri yükseltin'

Alplerin öbür yanında işi bir sanal medya hareketi başlattı: partisi de sendikası da olmayan "Italia in Piazza". 17 Ekim'de 13 kentte insanlar sokaktaydı; Milano'da vitrinler indi, Bologna'da dört saat boyunca barikat kuruldu. Bugün taban sendikası USB elliden fazla kentte genel grev yapıyor, pankartlarda "Silahları indirin, ücretleri yükseltin" yazıyor. Kira meselesinde ise bir isim var aklımda: Maricarmen Abascal. Madrid'de 87 yaşındaki bu kadın, kirası katlanınca evinden sedyeyle çıkarıldı ve kısa süre sonra öldü. Meclis kiracıyı koruyan kararnameleri reddedince elli kentte insanlar sokağa döküldü; hükümet 29 Kasım'da erken seçim kararı aldı. Aynı öfke Portekiz'de çadır oldu. Lizbon'un Rossio Meydanı da, Porto'nun meydanları da kamp alanına döndü; polis bir sabah kampları cop ve köpekle dağıttı. Haberi okurken aklıma ister istemez Gezi'nin çadırlarını yakan o polis baskını geldi. Lizbon'da da ardından sokaklar karıştı.

Pahalılık protestoları

Liseliler de isin içinde. Belçika’da sendikalarla aynı kortejde yürüyorlar. Belki de en ilginci Arnavutluk. Flamingo hareketi, güneydeki koruma alanı Zvernec'te, Epsteinci Trump'in damadı Jared Kushner'la bağlantılı lüks bir turizm projesine karşı başladı. Lagünlerdeki flamingo, kamu toprağının satılmasına karşı direnişin simgesi oldu. Ekim'de liseliler ve üniversiteliler katılınca iş yolsuzluğa, pahalılığa, eğitime uzandı. Ortada ne belirgin bir liderlik ne de belirgin bir hedef var; insanları sokağa TikTok grupları çağırıyor. "Pahalılık protestosu" etiketi kulağa basit geliyor, ama bence sanıldığından fazlasını söylüyor. 18. yüzyılın ekmek isyanları ekmeğe yapılan zamlar üzerine çıkmıştı, 19. ve 20. yüzyılın grevleri ise daha çok işçi ücretleri üzerine. Fabrikalar boşaldıkça, ücretli iş güvensizleştikçe mücadele yeniden fiyata, kiraya, akaryakıta dönüyor. Grevleri sendikalar örgütlüyordu; bugünkü gibi ayaklanmaların ise bir örgütleyicisi yok, şartlar oluşunca kendiliğinden başlıyor ve hızla yayılıyor. Bu dalganın sendika/sosyalist parti masasından uzakta, pompada, kira sözleşmesinde, çürüyen bir lise binasında başlaması o yüzden bana tesadüf gibi gelmiyor.

Kimsenin örgütlemediği bir ayaklanmanın sahibi de olmuyor tabii. Sahipsiz kalan her şey er geç birinin el koymasını mı bekler peki? Ben bu soruya hemen evet demek istemiyorum. Montmartre'daki kadınlar da kimseden emir almamıştı. Bir isyan birinin denetimine girdiğinde kendi canlılığını da kaybetmeye başlar, o kişinin ya da örgütün malına, mülküne dönüşür. Öte yandan sahipsiz bir hareket kolayca savunmasız da kalabilir. Benim derdim, bu öfkenin, başına bir efendi geçmeden kendini nasıl örgütleyeceği, nasıl koruyacağı.

Sol nerede?

Marx Paris işçilerini uyarmıştı: Düşman kapıdayken ayaklanmak umutsuz bir delilik olur, diyordu. Altı ay sonra aynı Marx Komün'ü "göğe saldıranlar" diye selamlıyor, "Fransa'da İç Savaş"ı yazıyordu. 1968'de benzeri yaşandı. Mayıs’ta barikatları öğrenciler kurdu, fabrikaları işçiler kendiliğinden işgal etti. Fransız Komünist Partisi ilk başlarda öğrencileri "maceracı" diye küçümsedi, sonra aklı başına geldi, genel greve yetişmeye çalıştı; en sonunda da Grenelle'de masaya oturup isyanı bir ücret zammına bağladı ve bir itfaiyeci titizliğiyle söndürdü. Bugün de pek farklı değil. Mélenchon liseli gençleri alkışlıyor, hükümet LFI'yi hareketi kışkırtmakla suçluyor. İkisi de işine gelen bir şeyi saklıyor: Hareketi LFI yaratmadı, kontrol de etmiyor. Sendikalar CGT'den CGIL'e, Belçika'dan Portekiz'e yürüyüşlere katılıyor; ücret, emeklilik, kamu hizmeti diyorlar ve orada kalıyorlar, bir adım ilerisi yok. Sokağın asıl sorduğu "Bu düzende bize yer var mi?" sorusunun örgütlü solun sözlüğünde henüz bir karşılığı yok.

Kara bayrağın hikayesi var

Rosa Luxemburg, Rus Devrimi'nin kitle grevlerine bakıp kendiliğinden bir hareketin parti emriyle başlatılamayacağını yazmıştı; bu tartışma o günden beri kapanmadı. Ama hep unutulan bir taraf var. Komün meclisindeki federalistler kendiliğinden hareketi yönlendirmeyi de, onun yerine geçmeyi de istemiyordu. Bakunin'in Marx'a itirazı tam bu noktadaydı: Halk adına kurulan iktidarın er geç halkın üstüne çökeceğini söylüyordu. Kropotkin de aynı Komün'e bakıp devleti aradan çıkarmış, mahallenin, kooperatifin, karşılıklı yardımlaşmanın ayakta tuttuğu bir toplumu anlatmıştı. Bana kalırsa tartışma sokağı kimin yöneteceği üzerinden kurulunca baştan topal kalıyor. Ben daha çok sokaktaki insanların kendi işlerini nasıl yöneteceğini merak ediyorum.

Sokaktaki kavga da buradan besleniyor. Kara blok denen o siyah giysili, yüzü örtülü, başı olmayan küçük gruplar, Komün'den doğan kara bayraklı geleneğin bugün en çok göze batan yüzü. Fransız hükümeti 17 Ekim'deki kundaklamaların arkasında bu "ultra sol"u, kara bayraklıları görüyor. Ama sokakta herkes birbiriyle anlaşıyor da değil. Torino'da yürüyüşü düzenleyenler maskeli gruplara yüzlerini açmalarını söyledi; Porto'da konut kampını kuranlar "sızma" var diyerek eylemi kendileri dağıttı. Komün'de bu ayrılık Blanquicilerle Proudhoncular arasında Meclis'te yaşanmıştı; bugün kortejlerin içinde yaşanıyor.

O kara bayrağın bir hikayesi var ve bugüne çok yakın. Komün'ün "Kırmızı Bakiresi" Louise Michel, Yeni Kaledonya sürgününden döndükten sonra Paris'te işsizlerin bir yürüyüşünde kara bir bayrak açtı. Yürüyüş fırınların önünden geçerken ekmekler halka dağıtıldı; Louise Michel de bu yüzden altı yıl hapis cezası aldı. Yani o bayrak ilk günlerinden beri ekmeğin, pahalılığın bayrağı. Limoges'daki gençlerin bu tarihi bilip bilmediğini bilmiyorum, ama taşıdıkları bayrak o gelenekten geliyor. Sol kendi içinde bu kavgayı yaparken sağ faşist cenah çoktan işine bakmaya başlamıştı.

Sağ ne yapıyor?

Sağ bu dalgayı kaçırmadı. Ama sağın tek bir sesi olduğunu düşünmek de hata olur; ülkeden ülkeye, partiden partiye bambaşka tonlar var. Önce hükümetler, ki aralarında sağcı olmayanlar da var; dertleri belli, öfkeyi bastırmak. Meloni bir kararname çıkarıp gösterilerde "örgütlü şiddet" diye yeni bir suç tanımladı, sokaktakileri de "suç çeteleri" diye tarif ediyor. Lecornu bazı kentlerde "ayaklanma kampanyası" planlandığını söylüyor, Rama protestoları geçerli akçe olan "dış güçlere" bağlıyor; Fransız hükümeti de yağmaya karışanların sosyal yardımlarını kesmeye hazırlanıyor. 1871'de Versay da Paris'i "suçlular ve yabancı kışkırtıcılar" çetesi olarak anlatmıştı. Kanlı Hafta'da binlerce komünar sokaklarda ve Père-Lachaise duvarının dibinde öldürüldü. Bugün öyle bir kıyım yaşanmıyor elbette. Ama dile bakın: Versay'dan kalma.

Partiler başka bir oyun oynuyor. Limoges yandıktan bir gün sonra RN başkanı Jordan Bardella soluğu bir karakolda aldı; polise destek vermeye geldiğini, Fransa'da artık düzen diye bir şey kalmadığını söyledi. Marine Le Pen ise Orléans kongresinde cumhurbaşkanlığı kampanyasını başlattı. Gençlerin sıkıntısını anladığını söyledi ama "davranışlarını" kınadı; hükümeti de otoritesizlikle ve gerçeği inkar etmekle suçladı. Yani öfkeyi anlayışla karşılıyor ama öfkelenen insanları mahkum ediyor.

  • Sol bence 1871'de Enternasyonal'in önündeki soruyla yeniden karşı karşıya: Kendi başlatmadığı bir isyanın sesini taşımayı kabul edecek mi, yoksa ona yine kendi takvimini mi dayatmaya çalışacak? Bir kez ele geçirdiklerinde de kolay kolay geri vermiyorlar. Sağ sokağın öfkesini alıp kendi imzasını atıyor.

 

İspanya’da konu kira

Eric Zemmour bir adım daha ileri gidip sokaktakileri ikiye ayırdı: Bir yanda yağmalayan "Afrika ve Kuzey Afrika kökenli banliyö serserileri", öbür yanda bankaları ve Limoges belediye binasını yakan solcular, intifalar, kara blok. Ona göre "remigrasyon" olmadan toplumsal barış olmazmış. Kimse de çıkıp "Hadi ordan!" diyemedi. Partisi Reconquête de hüküm giymiş yabancılar ve çifte vatandaşlar sınır dışı edilsin diye hemen bir imza kampanyası başlattı. İnsanlar ekmeğin, kiranın, benzinin hesabını soruyor; Zemmour denen faşist ise tartışmayı kimliğe, kökene çekiyor. Vox biraz sıkışık durumda, çünkü İspanya’da konu kira. Tartışma "spekülasyon mu, değil mi" ekseninde yürürse Vox'un söyleyecek pek bir şeyi yok. Vox lideri Santiago Abascal da konuyu bilerek göçe, "istila" söylemine çekiyor. Estepona mitinginde konutu "ne pahasına olursa olsun" geri getireceğini söyledi; öyle ki remigrasyonu da doğrudan konut sorununa bağladı. Kiracıyı koruyan kararnameleri meclisten geri çeviren oylar arasında Vox'unkilerin de olduğunu hatırlatayım. Chega lideri André Ventura ise, polis Lizbon'daki kampları cop ve köpekle dağıttıktan sonra "koşulsuz olarak" polisin yanında olduğunu söyledi. Kampları aşırı solun kışkırttığını iddia etti, aynı günlerde bir "acil konut paketi" de açıkladı. Sonra sosyal medyada, kampların "yabancı çetelere açık bölgeler" olduğunu kanıtladığını söylediği bir video paylaştı. Videonun Lizbon'daki bir Lula destek yürüyüşüne ait olduğu ortaya çıktı.

Ürkütücü olan sokağa inen sağ!

Bu partiler o öfkeyi miras almanın peşinde. Sokağa inmiyorlar, polisin yanında duruyorlar ve gözleri sandıkta: İspanya’da 29 Kasım'da, Fransa'da 2027'de. Asıl ürkütücü olan, İtalya’da sokağa inen sağ. CasaPound'u, Forza Nuova'yi, taraftar devriyelerini doğrudan sokağın kendisi ilgilendiriyor; kentin "savunucusu" kesiliyor, düşmanı yüzünden, kıyafetinden, kökeninden seçiyorlar. Lecco'da ultras dahil otuz kadar aşırı sağcı, "maranza" dedikleri göçmen kökenli gençler gelecek diye boş kent merkezinde toplandı, milli marsı okudu, Roma selamı verdi. Bir gün önce sanal medyada toplu tecavüz söylentileri dolaşmıştı; hiçbiri doğru çıkmadı. Forlì'de, Pescara'da taraftar grupları kenti "korumak" için sokağa çıktı; Forlì'de Forza Nuova gösteri izni istedi. Crema'da on kişi, yabancılara ve gençlere saldırmak için devriye hazırlamakla suçlandı. Ferrara'da Lega'li belediye başkanı resmi bir "Anti-Maranza Birimi" kurdu; Salvini de bunun her yerde örnek alınmasını istedi.

Telegram'da da benzer şeyler oluyor. Bir aşırı sağ grup, hareketin sol kanadındaki Movimento 17 Ottobre'yi "aşırı sol terör örgütü" ilan edip yöneticilerinin isimlerini ortaya döktü.

1871'in öfkesi de önce yurtseverdi

Beni İtalya’da en çok rahatsız eden ise başka bir ayrıntı. 17 Ekim çağrısını yayan sayfalar arasında "Fronte Rivoluzionario Italiano" ve "Rinascenza" da vardı. Rinascenza, Monza'da bıçak geçirmez yelekli gönüllülerle "maranza" devriyesi kurmuş faşist bir dernek; şimdi de çıkmış, yürüyüşlerin güvenliğini devletten, polisten devralmaya talip oluyor. Yani önce çağrıyı yaymaya yardım edip sonra düzenin bekçisi rolüne soyunuyorlar. Hareketin sol kanadı Italia in Piazza'dan zaten bu yüzden ayrılmıştı; ırkçılığa ve faşizme göz yuman liberal bir çizgi diyorlardı. Bunları ayrı ayrı saydım ama aralarındaki duvar kağıttan; Ferrara'daki "Anti-Maranza Birimi" bunun en açık örneği. Tarihte de faşizme kapıyı düzeni korumak isteyen muhafazakar elitler, burjuvalar, toprak sahipleri aralamıştı.

Bir de hepsinin paylaştığı bir şey var ki benim için en önemlisi o. Hepsi devlet adına, millet adına, düzen adına konuşuyor. Faşizmi ben biraz da böyle anlıyorum: Hiçbiri sokaktaki insanın kendi hayatını kendisinin yönetebileceğine inanmıyor. Kimi polisi gönderiyor, kimi polisin işini kendisi görmeye kalkıyor. Canetti'nin "çifte kitle"si burada aklıma geliyor: İki karşıt kalabalık birbirini besler. Ekim protestoları sönmeye yüz tutmuşken devriyeler onlara yeni bir düşman, yani yeni bir yakıt sağlıyor; devriyelerin de var olmak için "maranza"ya ihtiyacı var. Lille'de Fransız bayrağına sarılmış bir eylemcinin fotoğrafını gördüğümde bu yüzden biraz ürktüm. 1871'in öfkesi de önce yurtseverdi; teslim olmayı reddeden bir şehrin öfkesiydi. O damar Komün'ün enternasyonalizmine de akabilir, bugünün sağ popülizmine de.

Bologna'ya dönmek

İtalya’daki şehir adları beni bu yüzden 1920'ye geri götürdü. Yukarıda andığım Eylül 1920 işgalleri Milano'da bir lokavta cevap olarak başlamış, birkaç gün içinde Torino'ya, oradan bütün kuzeye yayılmıştı. Yüz binlerce işçi fabrikaları ele geçirdi, konseyler kurdu, çatılara, bacalara kızıl bayraklar çekti, üretimi kendi konseyleriyle sürdürmeye çalıştı. Torino'da genç bir Gramsci "L'Ordine Nuovo"da bu konseylerin yeni bir toplumun çekirdeği olabileceğini yazıyordu. Başbakan Giolitti askere bile gerek görmeden bekledi. Sosyalist Parti ile sendika "devrim mi, reform mu" diye oylama yaptı; reform kazandı. Devrim nidalarıyla başlayan işgaller, Sosyalist Parti'nin ve sendikaların beceriksizliği yüzünden bir ücret anlaşmasıyla ve hiç çıkmayacak bir "işçi denetimi" yasası sözüyle bitti. İşçiler fabrikalardan eli boş döndü. Burjuvazi ise o eylülü hiç unutmadı; intikam için pusuya yattı. Kasım 1920'de Bologna'da sosyalistlerin kazandığı belediye meclisi Palazzo d'Accursio'da göreve başlarken faşistler saldırdı, tören kana bulandı. Bir ay sonra benzer bir sahne Ferrara'da yaşandı. Ertesi yıl Italo Balbo'nun Ferrara squadristi Po ovasını kasıp kavurdu; işçi evleri, kooperatifler, sendika binaları yakıldı. Parayı toprak sahipleri, burjuvalar verdi; jandarma çoğu zaman görmezden geldi. Giolitti 1921 seçimlerinde faşistleri kendi "ulusal blok" listesine aldı; Mussolini de meclise böyle, düzenin ortağı olarak girdi.

Faşizm

Bu sonbahar Bologna'da dört saat barikat kuruldu. Ferrara'da belediye başkanı o birimi kurdu. Forlì'de, Mussolini'nin doğduğu Predappio'nun bağlı olduğu ilde, taraftarlar milli marsla meydanda dolaşıyor. Tesadüf mü bu?

Mussolini'nin 1919 programında sekiz saatlik iş günü, kadınlara oy hakkı, büyük servetlere ağır vergi gibi sol talepler vardı. Faşizm ilk günlerinde öfkenin dilini soldan ödünç aldı, iktidara yürürken hepsini bir kenara attı. Abascal'in "ne pahasına olursa olsun konut" vaadini, Ventura'nin "acil konut paketi"ni okurken bunu hatırlamadan edemiyorum. Benim için en acısı 1921'de olanlar. Faşist çetelere karşı kendiliğinden bir özsavunma hareketi doğdu: Arditi del Popolo. Eski askerler, işçiler, kara bayraklılar, sosyalistler bir aradaydı. Faşizme karşı ilk ciddi direnişi sokak kendisi örgütledi. Yeni kurulan Komünist Parti, hareket kendi denetiminde olmadığı için, sanki iyi bir şeymiş gibi üyelerinin ona katılmasını yasakladı; bu kararla kendi sonlarını hazırladıklarının farkında bile değillerdi. Sosyalistler de faşistlerle bir "barışma paktı" imzalamayı tercih etti. Ekim 1922'de Roma Yürüyüşü geldiğinde ortada onu durduracak örgütlü ya da örgütsüz bir güç kalmamıştı.

Eski kitaplar

Sağın bugün söyledikleri bana eski kitapları da hatırlatıyor. Bardella'nin ya da Ventura'nin Schmitt, Evola okuduğunu sanmam; ama bu fikirler okunmadan da siyasetin gündelik diline sızmış durumda. Carl Schmitt'e göre egemen, olağanüstü hale karar verendir. (Bunu çeşitli kereler askeri darbelerle yaşadık.) Paris'te sokağa çıkma yasağı, İtalya’da gösteri hakkını daraltan kararname, Portekiz'de Ventura'nın "gösteri yasası değişmeli" çağrısı... Bunlara tek tek bakınca faşizm demek abartılı kaçar belki; yan yana koyunca hepsi bunalımı kuralı askıya almanın gerekçesi yapıyor. Ventura'nın polise koşulsuz desteği de düpedüz saf tutmaktır; o saflaşmada çadırdaki kiracı, hakları olan bir yurttaş olmaktan çıkıyor, bir düzen sorununa dönüşüyor. Walter Benjamin faşizmden kaçarken yazdığı son metinlerden birinde Schmitt'e bence en iyi cevabı vermişti: Ezilenlerin geleneği bize, içinde yaşadığımız "olağanüstü hal"in aslında kuralın ta kendisi olduğunu öğretir. Seine-Saint-Denis'teki bir genç için polis copu gündelik hayatın kendisi. Sokağa çıkma yasağı onun hayatında pek bir şey değiştirmedi, olsa olsa onun her gün yaşadığını başkaları da görmüş oldu. Evola'nın "kaplana binmek" dediği şey, yani çöküşü durdurmaya uğraşmayıp onu sürmek, Rinascenza'nin İtalya’da yaptığından pek farklı değil. Radikal sağ varlığını büyük ölçüde bu bunalıma borçlu; çözülsün diye niye uğraşsın?

Son çıkıştan bir önceki

Aynı öfkeyi sol da sağ da kendi tarafına çekmeye çalışıyor. Kira sorulunca sol kira tavanından, kiracı korumasından bahsediyor; sağ, evlerin göçmenler yüzünden kalmadığını söylüyor. Pompadaki fiyat sorulunca biri savaş harcamalarını gösteriyor, öteki vergi indirimini ve "önce bizimkiler"i. Ama banliyödeki liseli bu ülkede kendisine yer olup olmadığını sorduğunda sol çoğu zaman susuyor; bayrağı kapıp "biz" ile "onlar" arasına çizgiyi çeken sağ oluyor. Sol "sistem" diyor, "sermaye" diyor. Doğru, ama bunlar on yedi yaşında bir genç için uzak kelimeler. Sağ ise parmağıyla bir insanı gösteriyor: o çocuğu, o kıyafeti, o soyadını. Korkarım kısa vadede öfkeyi diri tutmakta sağın bu somut düşman göstermesi, solun soyut kavramlarından daha etkili oluyor. Komün 72 gün yaşadı ama arkasında bir fikir bıraktı: Sıradan insanlar kimseden izin almadan bir şehri yönetebilir. Bu sonbaharın dalgası henüz böyle bir fikir üretmedi. Hareket öfkeli, yaygın ve cesur; ama şimdilik eline geçen tek tek akşamlar; sabaha bir şey kalmıyor. Silahı yok, programı yok; kalıcı bir meclisi, komiteleri yok; el koyduğu bir karış toprağı bile yok.

Lizbon'daki çadırlar

Yine de umutsuz değilim. Komün'ün ilk kararlarından biri, kuşatma aylarında birikmiş kiraları silmek, rehinciye bırakılmış iş aletlerini ve yatakları sahiplerine geri vermekti. Lizbon'daki çadırlarda toplanan halk meclislerinde, Madrid'deki kampta konuşulanlar bana hep bunu hatırlatıyor. Yukarıda andığım Kropotkin'in karşılıklı yardımlaşması tam da bu. Devletin o çadırları copla dağıtmasının bir nedeni de bence bu: Orada insanlar devlete ihtiyaç duymadan bir arada yaşamayı deniyordu. Banliyö liselisiyle Sarı Yelekli emeklinin aynı kortejde yürüdüğünü de ne 2005'te gördük ne 2018'de.

Bir de Belgrad var. Novi Sad tren istasyonunun saçağı çöktü, 16 kişi öldü. Öğrenciler lidersiz, programsız bir öfkeyle sokağa çıktı. Vucic onlara karşı taraftar gruplarından, sabıkalılardan bir karşı kamp kurdu. Öğrenciler ise kararlarını fakültelerdeki açık plenumlarda, mahallelerdeki zborlarda, herkesin söz alabildiği toplantılarda aldı; lider yerine dönüşümlü sözcüler çıkardı. Bu meclislerden zamanla doktorları ve öğretmenleri aday gösteren bir liste doğdu ve seçimi kazandı. Vucic yenilgiyi kabul etti, karşı kampın çadırları söküldü. Demek ki böyle bir yol mümkün. Ama o yolu aylarca süren, yorucu bir örgütlenme emeği açtı; hiçbir şey gökten zembille inmedi. Şimdi merak ettiğim, sandıktan çıkan yeni iktidarın o meclisleri yutup yutmayacağı.

Sağ kendi imzasını atıyor!

Bugün Avrupa’nın pek çok yerinde, 1920'de kara gömleklilerin doldurduğu türden bir boşluğun başında bekleyenler var. Kimi takım elbisesiyle televizyonda, kimi Telegram'daki bir isim listesiyle. Söyledikleri de aşağı yukarı aynı: Öfkeyi anladıklarını söylüyorlar, ama suçu hemen yandakine, göçmene, banliyölü gence yüklüyorlar. Sol bence 1871'de Enternasyonal'in önündeki soruyla yeniden karşı karşıya: Kendi başlatmadığı bir isyanın sesini taşımayı kabul edecek mi, yoksa ona yine kendi takvimini mi dayatmaya çalışacak? Gecikirse o sesi taşımaya talip başkaları olduğunu yukarıda anlattım. Bir kez ele geçirdiklerinde de kolay kolay geri vermiyorlar. Ama bir hareketin sesini taşımak, onun adına konuşmak anlamına gelmemeli. Sağ sokağın öfkesini alıp kendi imzasını atıyor; solun yapması gereken bence bunun tersi: O öfkeyi kendi programına gömmeden taşımak; kendi mutfağını, kendi özsavunmasını kuran insanların yanında durmak, önlerine geçmeden. Montmartre'in kadınları da Belgrad'in öğrencileri de kendi adlarına konuştu. Bunu hep birlikte göreceğiz; zaman şu ya da bu biçimde bize gösterecek!

fotoğraflar: AFP