- Kirmanckînin konuşulduğu kentlerde tablo iç açıcı değil. Bazı akademik çalışmalar ve atölyeler düzenlense de Kirmanckînin geleceği eğitim dili olmasına bağlı.
Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü'nün (UNESCO) Tehlike Altındaki Diller Atlası’nda yer alan Kürtçenin Kirmanckî lehçesinin durumu kaygı verici.
Kirmanckî, "Zazakî", "Dimilî" ya da “Kirdkî" olarak da adlandırılan bir lehçe. Dêrsim (tüm ilçeler), Çewlîg (tüm ilçeler) ve Xarpêt (Palo-Palu, Miyaran-Arıcak, Dep-Karakoçan, Maden, Qovanciyan-Kovancılar, Xulaman-Alacakaya, Sivrici) Kirmanckînin en çok konuşulduğu yerlerin başında geliyor. Diğer yerler ise şöyle: Amed (Pasûr-Kulp, Licê-Lice, Hênê-Hani, Pîran-Dicle, Erxenî-Ergani, Şankuş-Çüngüş, Çermûg-Çermik, Xana Axpar-Çınar, Hezro-Hazro, Karaz-Kocaköy, Gêl-Eğil), Erzîngan (Tercan, Mansî-Çayırlı, İliç, Kemah, Üzümlü), Erzirom (Xinûs-Hınıs, Tekman, Çad-Çat, Aşkale), Sêwaz (Kangal, Koçgirî, Ulaş, Kamîlava, Divriği, Hafîk), Meletî (Şîro-Pötürge, Erebgir-Arapkir), Kayseri (Sarız, Aksaray), Gümüşhane (Kelkit, Şiran), Qers (Selim), Erdexan (Golan-Göle), Mûş (Gimgim-Varto), Bedlîs (Motkî-Mutki), Sêrt (Hawêl-Baykan), Êlih (Hezo-Kozluk), Semsûr (Alduş), Riha (Sêwereg), Mêrdîn (Dêrik), Tokat (Almus).
İki üniversitede bölüm
Lisans seviyesinde Dêrsim ve Çewlîg'deki üniversitelerde “Zaza Dili ve Edebiyatı” bölümü bulunuyor. Çewlîg'de akademik kadroda 5 öğretim üyesi bulunuyor. Öğrenci kontenjanı 32 ve bu kontenjan dolu. Üniversite 2024'te 11 mezun verdi. Dêrsim'deki Munzur Üniversitesi’nde ise akademik kadroda iki öğretim üyesi bulunuyor. Üniversitede öğrenci kontenjanı 35 ve bu kontenjan da dolu. Üniversite 2024'te 6 mezun verdi.
Geçen yıl yayımlanan verilere göre; 2025-2026 eğitim-öğretim yılı için toplam 59 bin 362 öğrenci Kürtçe dersini tercih etti. Bu öğrencilerin 8 bin 563’ü Kirmanckî lehçesini seçti.
Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (Eğitim Sen) Amed Şubesi’nin paylaştığı verilere göre; toplamda 235 Kürtçe öğretmen bulunuyor. Kirmanckînin seçmeli ders verildiği okulların sayısı bir hayli az. Bunun nedenlerinin başında öğretmen yetersizliği geliyor. Lisans ve yüksek lisans düzeyinde eğitim görmüş ve formasyon alıp da atanamayan binin üzerinde Kürtçe öğretmen bulunuyor.
Okul ve öğretmen yetersizliğinin yanı sıra kimi yerlerde talebin de az olması dikkat çekiyor. Örneğin Kirmanckînin yoğun konuşulduğu Sêwereg ilçesindeki okullarda bu lehçeyi seçmeli ders olarak tercih edenlerin sayısı oldukça az; 20-30 arası.
Amed’de 42 Kürtçe öğretmen bulunurken, bunlardan 8’i Kirmanckî öğretmeni. 15 okulda Kirmanckî seçmeli ders olarak veriliyor. Amed merkez ile Piran, Erxenî, Licê ve Hênê’deki okullar, en çok tercihin olduğu okullar.
Dêrsim’de durum kötü
Kirmanckînin en yoğun konuşulduğu yerlerden biri olan Dêrsim’de tablo pek de iç açıcı değil. Dêrsim merkezde 6 ortaokul bulunuyor. Hürriyet Ortaokulu'nda 5,6 ve 7. sınıf öğrencileri Kirmackîyi seçmeli ders olarak görüyor. Okulda sadece 2 öğretmen bulunuyor. Cumhuriyet Ortaokulu'nda geçen yıl 5. sınıflar için Kirmanckî seçmeli ders olarak verildi. 14 saat İngilizce ve 2 saat Almanca dersi sonrası program değişikliğine gidildi ve bu yıl 5. sınıf öğrencileri de Kirmanckî dersi göremedi. 5. sınıf öğrencileri gelecek yıl 6. sınıfta ders görecek. Yaklaşık 124 öğrenci bu dersi alacak. Okulda ise sadece bir öğretmen bulunuyor. Atatürk Mahallesi’ndeki ortaokulların hiçbirinde Kirmanckî seçmeli ders olarak verilmiyor.
Çewlîg'de de iyi değil
Çewlîg merkezde 40’ın üzerinde okul bulunuyor, ancak sadece 10 okulda seçmeli ders olarak veriliyor. İlçelerde ise sadece Solhan ve Genç’te veriliyor. Diğer okullarda Kirmanckînin seçmeli ders olarak verilmemesinin gerekçesi “öğretmen yetersizliği” gösteriliyor. Eğitim Sen Çewlîg Şubesi'nin verdiği bilgilere göre; norm kadronun oluşması için bir okulda ilk yıl seçmeli ders olarak belirlenmesi gerekiyor, ikinci yılda ise gelen öğrenci sayısına göre kadro ayarlanıyor. Okul bir yıl seçmeli ders olarak gösterip ikinci yıl göstermediği için norm kadro oluşmuyor.
Mûş’ta hiç yok
Mûş’ta ise hiçbir okulda seçmeli ders olarak verilmiyor.
Dernek ve kurumlar
Kirmanckînin öğretildiği yerlerin başında Kürtçe faaliyet yürüten dernek ve kurumlar geliyor. Amed’de 2017’den bu yana faaliyet gösteren Mezopotamya Dil ve Kültür Araştırma Derneği (MED-DER), Kirmanckî kurs veren derneklerden biri. Dernek bünyesinde Mayıs 2025'te Kirmanckî Meclisi kuruldu. Meclis, "Dilimin Kaybolmasını İstemiyorum" kampanyasını hayata geçirdi ve bu kapsamda resmi kurumlara mektuplar gönderdi.
İstanbul’da faaliyet yürüten Kürt Araştırmaları Derneği uzun yıllardır Kirmanckî lehçesinde kurslar veriyor. Derneğin kurslarına her yıl ortalama 200-300 kişi katılıyor. Dernek aynı zamanda Kirmanckî kitap, dergi ve Hînker gibi eğitim metaryalleri de çıkarıyor.
Çewlîg’te Kirmanckî kurslar, Eğitim Sen bünyesinde veriliyor. İhraç bir öğretmen, üç yıldır dil atölyesi düzenliyor. 15 Mayıs’ta Kürt Dili Araştırma ve Geliştirme Derneği (MAZÊR) de açılacak. Bu dernekte de Kirmanckî lehçesinde kurslar verilecek.
Dêrsim’de, Dêrsim Dili ve Edebiyat Derneği bulunuyor. Dernekte hem atölye hem de çeşitli farkındalık etkinlikleri düzenliyor, ancak bu yıl henüz atölye çalışması başlatılmadı.
Riha'nın Sêwereg ilçesinde bu yıl açılan Ziwan Kurd Derneği'nde Kirmanckî kurs açıldı.
Ankara’da Anka Dil Kültür Sanat Derneği'nde (ANKA-DER) Kirmanckî öğretiliyor.
Yerel yönetimler
Amed Büyükşehir Belediyesi, düzenlediği atölyelerde Kirmanckî öğretiyor. Büyükşehir bünyesindeki kurslara giden öğrenci sayısı 35. Pîran Belediyesi kurs açtı, kursun sadece iki öğrencisi bulunuyor. Peyas Belediyesi'nde Zarokistanlar bünyesinde öğretiliyor. Diğer ilçe belediyelerinde henüz atölye çalışmaları başlatılmadı.
Dêrsim’de kayyum öncesi belediye bünyesinde Kirmanckî kurslar veriliyordu, ancak kayyumla birlikte kesintiye uğradı.
Kürt medyası
Kirmanckînin görünürlüğünün az olduğu alanlardan birisi de medya. Kirmanckî yayın yapan gazete, dergi, televizyon ya da yayınların sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor. Kirmanckî lehçesinde ilk kez Newepel adlı gazete çıktı. Gazete 15 Mart 2011’de 15 günde bir yayınlandı, ancak 2017'de yayın hayatına son verdi.
Azadiya Welat gazetesinin 1-2 sayfası Kirmanckî haber ve yazılardan oluşuyor.
Sadece Kürtçe yayın yapan Ajansa Welat’ta Kirmanckî lehçesinde ayrı bir servis bulunuyor.
JINNEWS'in Kirmanckî çeviri servisi bulunurken, Zazaki News de Kirmanckî haberler yayınlıyor.
Mezopotamya Ajansı (MA) sadece Kurmancî lehçesinde çeviri yapıyor.
Stêrk TV, Can TV ve Zarok TV'nin Kirmanckî bültenleri (haber, program, çizgi film...) bulunuyor. Devlet kanalı TRT Kurdî de Kirmanckî yayın yapan televizyonlardan. Rûdaw, Kurdistan 24 ve Channel 8 gibi Başûr kanallarının Kirmanckî bülten ya da programları bulunmuyor.
Kirmanckî yayın yapan radyolar ise Radyo Veng ve Munzur Radyo.
Vate Dergisi, uzun yıllardır Kirmanckî üzerinde çalışma yapıyor.
Şewçila, Kirdkî, Veroj gibi süreli yayınların yanı sıra Roşna ve Tiji gibi yayınevleri de Kirmanckî birçok kitap bastı. Yine bu alanda çalışma yürüten bir başka yer ise Mezopotamya Vakfı. MA/HABER MERKEZİ
