- Bir halk, sürekliliğini, varlığını ve içindeki ışığı ancak dili sayesinde koruyabilir. Dil yaratıcı bir güçtür. Bizi yalnızca bireyler olarak değil, bir topluluk olarak da biçimlendirir. Kürtler için pek çok düşünsel alan gerçekten de yeni bir coğrafyaydı. Sistemli düşünmenin yollarını keşfetmek için başka dillerde okumak ve öğrenmek zorunda kaldık.
- Savaş yıllarında bizim için öncelik hayatta kalmaktı. Almanya’da nihayet sessizlik içinde düşünebildim, dikkatimi toplayarak yazabildim ve düşüncelerimi düzene koyabildim. Kürdistan’daki hayatım ise dönen bir girdabın içindeymişim gibiydi. Siyasi olaylar, toplumsal gerilimler ve hiç bitmeyen kültürel çatışmalar bir yazarın zamanını ve içsel gücünü tüketiyor.
- Sürgünde ise büyüdüğünüz dünyanın neredeyse tamamını kaybediyorsunuz. Kaybolan bu küçük şeyler beni hep üzdü: Evde annemin gölgesi, bahçedeki çiçeklerin kokusu, rüzgarın sesi… Yaz meyvelerinin tadı, Kürdistan doğasının fısıltısı, bahar çimenlerinin renkleri. Bütün bunlardan uzakta yaşamayı öğrenmek zorunda kaldım.
Çeviri: Yeni Özgür Politika
Kürdistan’nın önde gelen çağdaş yazar ve şairlerinden Bextiyar Elî, 1966 yılında Süleymaniye’de doğdu. Güney Kürdistan’da Saddam Hüseyin rejiminin baskılarına tanıklık etti. Dönemin öğrenci protestolarında yaralandıktan sonra jeoloji eğitimini bırakarak şiire ve yazıya başladı. İlk şiir kitabı “Gunah û Karnaval” (Günah ve Karnaval) 1992’de yayımlandı. 1991 Raperîn olarak ifade edilen ayaklanmanın ve ardından gelen özerklik sürecinin sonrasında edebi çalışmalarını genişleterek Azadi adlı felsefe dergisine katkıda bulundu. Romanları, şiirleri ve denemeleriyle Kürdistan’da bağımsız duruşu, siyasi ve toplumsal koşullara yönelik açık eleştirileri sayesinde geniş bir saygınlık kazandı.
1990’ların ortalarından bu yana Almanya’da yaşayan Elî, 2017’de Nelly Sachs Ödülü’ne, 2023’te ise Hilde Domin Ödülü’ne layık görüldü.
Elî’ye göre memleketinden uzakta, gürültüden, baskıdan ve beklentilerden arınmış bir ortamda yazmak, Kürt kültürünü yalnızca bir varoluş mücadelesi aracı olarak değil, bir düşünce dili olarak koruyabilmesine imkan tanıdı.
Gazeteci Sham Jaff’ın Elî ile yaptığı ve Turning Point dergisinde yayımlanan söyleşide göç, sürgün ve aidiyet bağlamındaki "ebedi yabancı" olma hali edebi ve siyasi analizlerle değerlendirilmektedir
Sham Jaff: Bugün “yurt” sizin için ne anlama geliyor? Bir yer mi, bir dil mi, bir hafıza mı, yoksa bir okur kitlesi mi?
Bextiyar Elî: Yurt hakkında konuşmaya başladığımızda eski, belki de çözümsüz bir sorunla karşılaşıyoruz. Dünya ile yurt arasına keskin bir çizgi çekiyor, sanki ikisi birbirinin karşısında, hatta düşmanıymış gibi davranıyoruz. Bu ayrım ölümcül, çünkü aslında birbirinden koparılamayacak şeyleri birbirinden ayırıyor. Sanki bu iki düşünce arasında sessiz bir savaş sürüyor.
Biz yazarların yalnızca dile değil, insanlığa karşı da sorumluluğu var.
Peki, insanlık dediğimiz şey tam olarak ne? Kulağa büyük, uzak, yüzü olmayan bir kavram gibi geliyor. İnsanlığın bir yüzü olsaydı, benim için bu yüz, yurdumun acı çeken insanlarının yüzü olurdu. Onların hem ıstırabında hem de umutlarında hepimizin hakikatini görüyorum. Yurdum bana insanlığın gerçek durumunu gösteriyor. İnsanlığa uzanan bağım, onu anlama yerim, merhametimin kaynağı orası.
Yurt, haritadaki bir nokta değildir. Bütün soruların başlangıcıdır; siz oradan ayrıldıktan sonra bile içinizde kalmayı sürdüren sessiz bir sestir. Yurdunuzdan uzaklaşabilirsiniz ama onun size yönelttiği sorular her zaman sizinle birlikte yol alır.
Sürgündeki pek çok yazar “dilsel köksüzleşme”den söz ediyor. Siz de böyle bir deneyim yaşadınız mı? İngilizce ya da Almanca yazarken Kürtçe yazdığınızdan farklı mı yazıyorsunuz?
Başlangıçta Arapça yazmak istiyordum. Ancak daha ilk cümlede tuhaf, neredeyse boğucu bir duyguya kapıldım; sanki kendimi çok uzaklardan izliyordum. Yazarların çoğu anadillerinde yazar. Ben neden aynı şeyi yapmayayım?
Kürtçeye bütün inancımla bağlıyım. Bu dil, bizim dilimiz geçmişte de bugün de tehdit altında; muhtemelen gelecekte de öyle olacak. Bu tehdidin yalnızca bir boyutu siyaset. Bir dil pek çok farklı biçimde ölebilir. Sessizleşebilir, derinliğini yitirebilir, gündelik hayatın dar alanına sıkışabilir. Düşüncenin ve edebiyatın dili olmayı başaramazsa başına gelecek olan budur.
Kürtler arasında hikâye anlatıcılığı, kültürel hayatımızın uzun süre kıyısında kaldı. Bu yüzden pek çok trajedimiz anlatılmadan, yazıya geçirilmeden, unutulup gitti. Oysa edebiyatı olmayan bir halk, hafızası olmayan bir halktır. Dil yalnızca bir araç, sesler ve işaretlerden oluşan bir oyun değildir. Kuşakları birbirine bağlayan, bugünü geleceğe taşıyan bir nehirdir.
Bir halk, sürekliliğini, varlığını ve içindeki ışığı ancak dili sayesinde koruyabilir. Dil yaratıcı bir güçtür. Bizi yalnızca bireyler olarak değil, bir topluluk olarak da biçimlendirir. Kürtler için pek çok düşünsel alan gerçekten de yeni bir coğrafyaydı. Sistemli düşünmenin yollarını keşfetmek için başka dillerde okumak ve öğrenmek zorunda kaldık. Ancak bizim kuşağımızın görevi o zaman da büyüktü, bugün de öyle: Şiirin dilini, düşünce ve hikâye anlatma yeteneğine sahip bir dile dönüştürmek.
Bunu başarabilmek için dilimizin içinde derin kökler salmalı; ona yakın olmalı, onu iyi tanımalı ve ona sadık kalmalıyız. Çünkü halkımızın hafızası da geleceğinin imkânı da onun içinde, yalnızca onun içinde yaşıyor.
Artık Kürdistan’da yaşamıyor olmanız, yazınızın biçimini ya da temalarını değiştirdi mi?
Yazdıklarımın neredeyse tamamını, belki yüzde 95’ini Almanya’da yazdım. Kürdistan’da ve Almanya’da geçirdiğim yıllar, hayatımın birbirinden çok farklı iki büyük dönemini oluşturuyor. Burada nihayet sessizlik içinde düşünebildim, dikkatimi toplayarak yazabildim ve düşüncelerimi düzene koyabildim. Kürdistan’daki hayatım ise dönen bir girdabın içindeymişim gibiydi. Siyasi olaylar, toplumsal gerilimler ve hiç bitmeyen kültürel çatışmalar bir yazarın zamanını ve içsel gücünü tüketiyor.
Yaşam biçimim köklü biçimde değişti. Okurlardan ve diğer yazarlardan belli bir mesafede yaşamak bazen cennetteymişim gibi hissettiriyor: Gürültüden, fikir beyanlarından ve beklentilerden uzakta. Çünkü yazarlıkta sansürden daha kötü bir şey var: Edebiyattan zerre kadar anlamayan yazarların ve okurların düşünmeden yaptıkları yorumlar.
Kürdistan’dayken duygularıyla hareket eden, çoğu zaman öfkeli bir şairdim. Pek çok felsefi ve kültürel soru zihnimi meşgul ediyordu. Bunların başında kültürel yoksulluk meselesi geliyordu. Neden Kürtçe bu kadar az kitap var? Doğu halkları neden büyük filozoflar yetiştiremedi? Kültürel hayatta tarihsel bir boşluk yaratan zihniyeti ve engelleri anlamak istiyordum.
Almanya’da bakışım değişti. Artık Doğu’yu biçimlendiren ideolojik yapılar üzerine daha fazla düşünüyorum. Şiir geri çekildi, yerini roman aldı. Bu radikal bir yön değişikliğiydi; bilinçli bir kopuş ve yeni bir başlangıç.
Sürgün, iktidar, kimlik ve aidiyet konularına bakışınızı keskinleştirdi mi, yoksa bu bakışı parçaladı mı?
Otuz üç yaşında Almanya’ya geldiğimde hayatımın tamamını diktatörlükler altında geçirmiştim. Elbette bu rejimlerin siyasi biçimi en sert yönleriydi; ancak şiddet kendini çok daha incelikli biçimlerde de gösteriyor. İnsanları sessizce, görünmez biçimde ezen pek çok yapı var. Dinsel dünya görüşleri ve katı ahlak kuralları da tıpkı siyasi baskı gibi insanları aşağılıyor ve eziyor. Böyle bir toplumda özgür bir kimlik duygusuyla yaşamak neredeyse imkansız. Aidiyetin içine zorlama ve baskı siniyor.
Partilerin ve toplumsal baskıların karşısında şekillenen başka bir aidiyet ve kimlik biçimi arayışındaydım. Yurdumda yaşadığım hayatın içimde yarattığı parçalanmışlık yıllarca benimle kaldı. Bu duyguyu ancak burada aşabileceğim bir alan buldum.
Sürgünden çoğu zaman bir acı ve ıstırap mekanı olarak söz ediliyor. Bu yaklaşım neyi gözden kaçırıyor?
İnsanlık tarihini göç tarihinden ayrı düşünemezsiniz. Yer değiştirmek, kaçmak, kendine yeni bir yer aramak; bütün bunlar insan doğasının parçası. Ancak Avrupa’daki ırkçılar, günümüz göçünün olağandışı ya da tehditkar bir şey olduğuna bizi inandırdı ve içimize bir suçluluk duygusu yerleştirmeyi başardı. Kendini yabancı hissetmek ve sürgünü bir ceza olarak görmek, ırkçılık kültürüyle yakından bağlantılı. Bu düşünce biçimi yüzyıllar boyunca toplumlarımıza işlendi.
Birinci Dünya Savaşı’ndan önce, 1820 ile 1914 yılları arasında yaklaşık altı milyon Alman Amerika’ya göç etti. Bugün ABD nüfusunun yaklaşık altıda birinin Alman kökenli olduğu tahmin ediliyor. Bu da göçün hiçbir zaman bir istisna olmadığını, insan varoluşunun sürekli bir parçası olduğunu gösteriyor. İnsanlar her çağda ihtiyaçtan, umuttan, korkudan ya da özlemden dolayı yurtlarını terk etti.
Sürgün acı vericidir. Sürgünde yaşamak hoş bir şey değil. Ama bazen milyonlarca insanın hayatını kurtarmak için gerekli.
Göçün ve sürgünün kültürlerin ve uygarlıkların varlığını sürdürmesinde geçmişte de bugün de ne kadar önemli bir rol oynadığını çoğu zaman gözden kaçırıyoruz. Sürgün imkanının olmadığı bir 20. yüzyıl düşünün. Thomas Mann, Heinrich Mann, Bertolt Brecht, Lion Feuchtwanger, Anna Seghers, Alfred Döblin, Albert Einstein, Hannah Arendt, Sigmund Freud ya da Theodor W. Adorno kaçamasaydı Alman kültüründen ve biliminden geriye ne kalırdı?
Sürgün yalnızca hayatları kurtarmaz. Düşünceyi, sanatı, dili ve insanlığın hafızasını da kurtarır.
Sürgün size nasıl bir düşünsel ya da yaratıcı özgürlük kazandırdı?
Bir Kürt olarak siyasetin dışında kalmak hiçbir zaman kolay olmadı. Dünyayı çoğu zaman gerçekte olduğu gibi görmediğimizi erken yaşlarda öğrendim. Çoğunlukla siyasetin merceğinden bakıyoruz. Siyaset ve din, çoğu zaman istediğimizden çok daha fazla biçimde hayatlarımızı şekillendirdi. Bir partiye ya da ideolojiye katılmamızı, bir yere ait olmamızı istiyorlar. Oysa bu baskı, gerçeği görmemizi engelleyebilir ve dünyanın sahte bir görüntüsünü yaratabilir.
Siyasi kanaatlere bağlı kalmayı reddetmek bugün bile tehlikeli. Kendimi bu baskıdan kurtarmam uzun, zor ve neredeyse imkansız bir süreçti. Ama zamanla siyasi ve ideolojik önyargılardan sıyrılmanın ne kadar önemli olduğunu anladım. Ancak o zaman dünyayı yeniden bir bütün olarak görebildim: Sakin, birbirine bağlı, düşmanların ve sınırların olmadığı bir bütün.
Ama dürüst olmam gerek. Bu değişim yalnızca düşüncelerimde yaşanmadı. Duygularımla ve iç dünyamla kurduğum ilişki de derinden değişti.
Bir daha asla geri kazanamayacağınız bir şey var mı?
Evet, pek çok şey. Büyüdüğünüz dünyanın neredeyse tamamını kaybediyorsunuz. Kaybolan bu küçük şeyler beni hep üzdü: Evde annemin gölgesi, bahçedeki çiçeklerin kokusu, rüzgarın sesi… Yaz meyvelerinin tadı, Kürdistan doğasının fısıltısı, bahar çimenlerinin renkleri.
Bütün bunlardan uzakta yaşamayı öğrenmek zorunda kaldım. Elbette burada da pek çok güzel şey yaşadım. Ama kaybettiklerimin yerini hiçbir şey dolduramaz.
Bugün Kürdistan dışında çalışan genç Kürt yazarları gördüğünüzde kendinizden bir şeyler buluyor musunuz, yoksa bambaşka bir kuşağın ortaya çıktığını mı düşünüyorsunuz?
Biz iki farklı kuşağa aitiz ve deneyimlerimiz birbirinden daha farklı olamazdı. Hayatımın uzun yıllarını savaşın içinde geçirdim. Bizim için öncelik hayatta kalmaktı. Belki de bu yüzden hayatın değeri bütün kitaplarımda bu kadar merkezi bir yer tutuyor. On beş yıldan uzun süre, yayımlanma umudum olmadan yazdım. Kitaplara erişimimiz yoktu. Kitapların yabancı ve tehlikeli görüldüğü, düşünen bir okura rastlamanın neredeyse imkansız olduğu bir dünyada yazıyorduk. Sık sık zor durumlarla karşılaştım. Özgür bir yazar olarak kimliğimi koruyabilmek için İslamcılarla, milliyetçilerle ve radikal Marksistlerle mücadele etmek zorunda kaldım.
Bugün Kürdistan dışında çalışan genç Kürt yazarların karşısındaki sorular ise çok farklı. Kimlik ve Kürt kökleriyle bağ kurma meselesi merkezde duruyor. Aile içi çatışmalar onlar için büyük önem taşıyor. İkinci kuşak olarak tanınma mücadelesi de öyle. Açıkçası, deneyimlerimiz arasında kesişen noktalar çok az.
Son olarak, insan bir yere gerçekten varabilir mi sizce, yoksa sürgün kalıcı bir düşünsel hareket hâli midir?
Bir yere gerçekten varmak neredeyse imkansız. Belki de böylesi daha iyi. Yabancı, dışarıdan gelen ya da kabul görmeyen bir seçkin kesim olarak kalıyoruz. Geldiğimiz yurtta çoğu zaman artık oradaki insanlar gibi düşünmediğimiz ve hissetmediğimiz için istenmeyen misafirler olarak görülüyoruz. Sürgünde yaşadığımız ülkedeyse o ülkenin kültürel ve ulusal kimliği açısından bir rahatsızlık kaynağı sayılıyoruz.
Ama bu arada kalmış konumumuzu hem burada hem orada yeni değerler ve yeni bakış açıları yaratmak için kullanmalıyız. “Ebedi yabancılar” olma hâlimiz, tek tipleşmeye duyulan faşizan özlemi eleştirme ve dogmatik sistemlerin içinde yeni perspektifler açma gücü veriyor.
Yabancı olmak trajik bir deneyim. Ama hiçbir kültürün kendisini diğerlerinden üstün ya da egemen görmediği bir dünya hayal edebilmek için aynı zamanda gerekli.
Kaynak link: https://turningpointmag.org/2025/12/24/baxtiyar-ali-homeland-is-not-a-point-on-a-map/
