Dîrokî de her wexti de komployê taybetî û namdarî dinyayî de virazîyayî. Vanê dîroke Sumerî ra despêt bîyo. Komployo verên zî Sumer de virazîya yo. Şaristanê Sumerî de tapinaxan mîyanî de en muhîm pergalê sîstemê kedwarey yo. Pergalê sîstemê kedwarey zî en rind û bi en weş zî senîhewa bi zerrî ra mêrdiman ra duzenê koleyî ra danyo qebulkerdiş. Nê duzenê cêrî û corî zî weş viraştî. Sumer de komployo verên zî kewtişê rijnayîşê cînsê cenîyan o. Destanê Gilmamişî de ancî komployê bîn zî , wexto ke Gilgamiş gala daristananê kurdan keno, wayîrê daristanan zî HUVVA Baba yo . Gilgamişî rê yew hemkar lazim o. O zî hemkar Enkîdo yê gurêneno û Enkîdo reyde welatê kurdan dagir kenê. Hînê peyra zî peyzî nê komployê heyana ewro dewam kenê. Nê komployê namdaran ra zî ancî kewtişê rijnayîşê Dewleta Hurî- Mîtanî de zî ancî perslî hemkar Watîzoma rolê hemkarey kay keno. Kewtişê rijnayîşê hanedanê Medan de perslî wariza Kuros rolê hemkarey de kay keno. Qilasîk mana de en zafh zanayîş ra komployo namdar kiştişê Julîus Sezarî yo. Komployê mîyanên de warizayê Sezarî Birutus rol kay keno.
Komployê Îbranîyan de Fahîşe Rovoha rolê hemkarey kay kena. Dardkerdişê çarmixa HZ Îsay de 12ê hewarîyan mîyanî de hewarîya sereka yewinê Yehuda İskaryanta rolê hemkarey kay kena. Komployê Îslamîyetî de zî , Muavîye û Abasîyan de en wehşet zî , qirkerdişê Ehlî betî yo. Komployo bîn zî dinya de no hewa numune çîno.Wefatê H.Z Muhamedî ra dime seba xelefî ra îslamîyetî de çar xelefan mîyani de heme hîrê xelîfeyî zî komployê rey de qetil benê. 1926 -1927 de komploîyê Şêx Seyîdî , 1930 de komployê Qoçgîrî, 37 -38 de komployê Seyît Riza yî . Kuruluşê sazkerdişê PKK ra heyana ewro daîma komployê girdi virazîyayî û hema zî nê komployê girdi dom kenê. 1993 PKK yew het ra, kinar ra adir birna û dewlete rey de bîndest ra muzakere virazîyanê. Kinaro bîn ra zî dewlete mîyanî de komployê virazîyay. Kiştişê 33ê leşkeran, merdişê Serekkomar Turgut Ozalî, Qezaya Eşref Bîtlîsî, Badî zî kiştişê çar çîyer albayan. 1996 de 6ê gulanî de şam de cayê keyeyê OCALANÎ de yew qamyona piri bombayan ra teqayîş beno. Tirkîya îsraîlî rey de tîfak virazîyeno. 1998 de Londra û Waşînton komployê mîyaninî de ca gêyna. En komployo gird zî Parîste kiştişê hîrê şorişgerê cenîyê kurdan o. Faîlê nê komployê girdî hemazî eşkera nêbîyo.Qirkerdişê komployê Roboskî zî dinyayî de yew wehşeto girdo.
Bi dinîyayî de dîrokê komployan heme komployê mîyanênî netewî taybetî û namdarî virazîyayî. La gelo komployê ke kurdan ser o virazîya yo. Dinya nê komployanê mîyanênî Netewî de ca giroto. Komployê Mîyaninê Netewî 15ê sibatî hemberê, verba heme kurdan virazîya yo. Bi şexsê şarê kurdan de Rayberê Şarê Kurdan giroto binê esaretî. Nê komployê miyanên de ABD,ÎSRAÎL, ÎNGÎLÎTERE, YEWNANÎSTAN bi Emperyalîstanê girdan ca giroto komployê mîyanênî de. Nê komployî hema zî dom kenê. Serekê Şarê kurdan komployê mîyanênê netewî bertiraf kerd. Û Girawa Îmralî de nê 17ê serrî yo ke pîlan projeyê xo de bi rewşa israrî ra xebata xo semeda Aştî û pêameyîş ra dewam keno. Hikûmatê AKP eke ewro şerê qirêjî de , taybetî de hema zî hinde israr kena se, bi verên ra paştî û destek komployê mîyanênê netewî ra gêyna. Ewro eyro dinya statuya kurdan, Azadiya kurdan nêwazena. Bi şexsê kurdan de Rayberê Şarê Kurdan ser o îmha, înkar ,Tecrît virazenê. Nê hewa zî , sexsê kuradn de zerrîya kurdan, mezgê kurdan binê esaretî do. Dişmen heme tewir ra şerê qirêjî gurêneno. Osmanî de kayî zahf î. Ewro zî,hikûmatê AKP hesaban ra, bi xob xo îmralî rey de müzakere virazena.
Nê müzakere de hayana ewro zî yew netîce nêvirazîya yo. Hikûmatê AKP bi nameyê ravêrayîşê çareserî ra weş wext qezenc kena û ewta de zî kayê qirêjî û pîskolojîya şerî taybetî gurênena. No warî de hikûmatê AKP waşt ke en komployo gird zî bi nameyê şexsê kurdan ra Kobanî de biviraz o. La belê AKP Kobanî darbeyo gird girot. Û AKP hemazî serkewtişê Kobanî hemz nêkerdo û hemverê kurdan ra heme hewara dişmenetîya xo dewam kena. AKP seba ravêreyîya çareserîya muzakerî ra heyana ewro zî yew misqalek gama averî nêvista û no warî de zî AKP ra pawitişê yew game zî yew xeyal beno. Çimkî no warî de en gama însanî zindanan de serbest veradayîşê nêweşê hepisîyê. Zindanan de nêweşê hepisî her roj yew be yew helîyenê û ganê xo danê. Halbûkî no warî de serbest varadayîşê nêweşê hepisîyan bi çerçeweyê qanûnê yasalî de ganî serbest bivaradî yê. La gelo no warî heyana ewro qet yew gama însanî merdimi nêbîya. Bi tena no warî de AKP heyetê HDP reyde îmralî û Qandîlî reyde yew tirafîkê pêveynayîşî virazena. La no warî de bi nameyê pêameyişê çareserî ra raşte de çekî zî çinî yo. Ganî şarê kurd nê kayê qirêjan û kayê xapênayîşan veng vejo û pûç bikero bişikno . Bi munasebetê 15ê sibatî ra komployê mîyanênî netewî berteraf bikero û kampanya ya azadîya Rayver Apoyî ra fînalê serkewtişî ra bivirazo û cayê heremê Kurdistanî bikero Kobanî.