Kurdistanî Yahudiler-5

• Kürt Adiabene krallığındaki Yahudileşme büyük ihtimalle saray çevresi ile sınırlı kalmış olmalıdır. Yahudilerin iktidarları ekonomik ve entelektüel güçle etkileme, bu vesileyle tepe noktalara kadar yükselme yöntemi Adiabene krallığında da tutmuş gibidir.

SOYDAN AKAY

Sürgündeki Yahudiler (özellikle Babil) trajedilerini büyük bir manevi örgütlemeye, kurumlara dönüştürüp geri dönüş için gün sayarlarken M.Ö 600’lerde Yeni Babil imparatoru Nabukadnezar Kudüs’ü işgal ederek tapınaklarını yerle bir eder, Yahudi bilgelerini ve kabile önderlerini kendisiyle birlikte Babil’e götürür. Yahudiler için beklenen kurtarıcı M.Ö 550’de Med krallığına son veren Persli Kiros olacaktır. M.Ö 539’da Babil’e yaptığı seferle Yahudilerin bir kısmını İsrail topraklarına yerleştirip tapınaklarını onarırken, bir kısım Yahudiyi de Medya ve İran topraklarına yerleştirir, onlara bir takım imtiyazlar tanır. Yahudiler Zerdüşti kültürle burada daha yalın bir şekilde tanışırlar.
İran ve Medya’ya yerleştirilen Babil Sürgünü Yahudiler ayrıcalıklı konumlarını devletin tepe noktasına kadar taşırlar. Tevrat’ta kendisine bir bölüm ayrılan Ester (Star Kürtçe isimdir. Ester’in İbranice ismi Hadasa’dır) Saray entrikalarıyla dönemin kralı ile evlenip kraliçe ünvanını alarak çok önemli bir güç haline gelir. Bu olayda Ester Kürtçe bir isim olarak kraliçe adayı Wayşti’yi tasfiye eder. Wayşti, Med ileri gelenlerinin prensesidir. Tevrat Wayşti’yi “kuyruklu” olarak tanımlar. Zazaca’da sevgili, istenilen, nişanlı anlamına gelen Wayşti tasfiye edildikten sonra Pers sarayında Yahudi yüzyılı başlayacaktır.
Bütün bu olaylara önemli bir anekdot ekleyerek bu bölümü bitirelim. Yunanlı filozof Pythagoras (M.Ö 570-495) Yahudi Sürgünü döneminde Lübnan, Mısır, Babil ve Persia’da kalır. Tüm bu olup bitenlere tanık olur. Bir süre Babil’de hapis tutulur. Kendi ülkesine döndüğünde Persler Batı Anadolu’ya ulaşmışlardı. İbranilerde, genel anlamda da Ortadoğu toplumlarındaki güçlü peygambersel gelenek Batı’da felsefe biçimini alarak yeni zihniyet biçimine yol açacaktı.

 d) Tarihsel kayıtlarda Kürtlerin Yahudiliğe geçtiğini gösteren örnek M.Ö 1. yüzyılda Erbil’deki Adiabene krallığıdır. Bu krallık Hadhabani denilen bir Kürt kabilesi tarafından kurulur. Daha çok Büyük Zap ve Küçük Zap nehirleri arasındaki bölgeyi kapsamaktadır. Adiabene kralı Monobazes, kraliçe Helene ve oğlu İzates (Zerdüşti Yazata’dan bugünki İzet, İzzet, Ezdin) resmî kayıtlarda din değiştirenler olarak bilinir. Yahudiliği M.Ö 40 yılında benimserler. Yahudi tüccarlarla geliştirilen ilişki ve dostluk sonucu Zerdüşti gelenek terk edilerek Yahudilik benimsenir. Romalı tarihçi Flavius’a göre İzates danışmanlarına gizlice sünnet olduğunu söyler. Danışmanlar din değiştirme olayının toplumda tepkiyle karşılanabileceğini belirtmişse de tepki olup olmadığını bilmiyoruz. Ancak Yahudiler kendileri için küçük de olsa bir hami kazanırlar. Adiabene krallığı Kudüs’e saray ve mezarlar yaptırarak kıtlık yaşayan halka gıda yardımında bulunurlar.
Romalılar M.Ö 68-67 yıllarında İsrail kentleri olan Judean ve Samaria’yı işgal edince halk ayaklanmaya başlar. Ayaklanan Yahudilerin imdadına Kürt Adiabene krallığı yetişir. Kral İzates asker ve malzeme göndererek Roma’ya karşı Yahudilerle birlikte savaşır. Adiabene’nin bir süreliğine İsrail’i koruma gücü olsa da kökeni Yahudi olan Hz. İsa ile birlikte başlayan Hristiyanlık Roma’yı önemli oranda sarsacaktır. Sadece ilk Hristiyanlara yönelmez Roma; bir kez daha Yahudilere saldırıp tapınaklarını yerle bir edecek, onlarcasını katledecek, ayakta kalanları da Ortadoğu’nun değişik yerlerine dağıtacaktır.
Adiabene krallığı ise bir süre Horasan çıkışlı Arsaki Hanedanlığına bağlanır, akabinde Sasanilerin (M.S 211-644) egemenliği altına girer. Zerdüştlük Sasani imparatorluğunun resmi dini ilan edilir. Sasani ve Bizans (“Tanrının iki gözü”) arasındaki çatışmalar başta Kürtler ve Yahudiler olmak üzere tüm bölge halklarını olumsuz etkiler. Bizans’tan kaçan dinsel, felsefi, etnik akım ve topluluklar Kurdistan’a ve Persia’ya sığınır. Arap islam ideolojisinin ortaya çıktığı VI. yüzyıldan itibaren Yahudilerin de içerisinde yaşadığı Kürt toplulukları Kerkük, Tikrit, Nusaybin, Musul, Süleymaniye vb. yerlerde din değiştirmeye zorlandı. Bizans’ın saldırgan politikası bölgedeki bir çok topluluğun İslam’a yönelmesine yol açtı. Yahudiler “ehli kitap” olarak görüldükleri için din değiştirmeye muhatap olmasalar da ticari, entellektüel konumlarından dolayı sık sık saldırılara maruz kalmış olmalılar.
Kısacası Kürt Adiabene krallığındaki Yahudileşme büyük ihtimalle saray çevresi ile sınırlı kalmış olmalıdır. Yahudilerin iktidarları ekonomik ve entelektüel güçle etkileme, bu vesileyle tepe noktalara kadar yükselme yöntemi Adiabene krallığında da tutmuş gibidir. Bu yöntemleri Mısır, Babil, Yeni Babil (Kalde), Pers ve Osmanlı saraylarına karşı sıkça uyguladıkları, yükseldikleri bu sebeple (yahudileşme) ağır saldırılara maruz kaldıkları bilinen bir durumdur.