Çend rojî verê Platformê Ma do Cînayetê Cinîyan Bivindarnî raporê cînayetan yê aşma teşrîna verêne aşkere kerd. Platformî rayapêroyî rê aşkere kerd ke mîyanê aşma teşrîna verêne de 40 cinîyî ameyî kiştiş û goreyê serra 2016î kiştiş û şîddeto ke vera cinîyan de beno, zêde bîyo. Reyna goreyê Platformî serra 2017î de pêro pîya 339 cinîyî ameyî qetilkerdiş.
Mîyanê des aşman de hende cinîyî ameyî kiştiş û ganî bêro zanayîş ke no qirkerdişê cînsî yo. Reyna na rewşe senî vejîyaye orte, sebeb û çareserîya na rewşe ser o munaqeşeyî nînî kerdiş û no sey problemêko cîddî vernîya ma de vindete yo.
Ganî bêro famkerdiş ke porblem krîzo ke hetê sîstemo hakim yê camêrdî û modernîyeta kapîtalîste ra ameyo xelqkerdiş û heta ke tesîrê nê krîzî ser têkilîya cinî-camêrd û domanî de raşt nêro analîzkerdiş, o wext no qetlîyamo ke bi hawayo bêveng yeno bicaardiş zî do dewam bikero. Netîce de çîyo ke vejîyayî orte zî no yo.
Herçiqas ke rolê çapemenîye asayîş û famkerdişê no qetlîyam û qirkerdişo ke name panênîyayo de yeno zanayîş zî, heta nika rolo ke yeno nîşandayîş qîm nêkeno û problemî çareser nêkeno. Hema vaje her roje ma raştê camêrdo ke ‘cînnet derbaz keno’ û dima ra vera cinîye de şiddet bikar ano û cinîye qetil keno, yenî. Wexto ke ma xeberekerdişê nê hedîseyan ra ewnîyenî, cînnetê camêrdî û cîyabîyayîş, redbîyayîş û sewbîna sey yewbînan yenî nawitiş û bi no hawa pozîsyonê camêrdî hîna bi hawayo masum yeno nîşandayîş. Reyna polîtîkaya ke vera cinîyan de yena bicaardiş, hetêk ra girîyeno dest. Tewr peynî pîyo ke cînnet derbaz kerdbî, lajê xo kiştbî û cinîya xo gêrabî û ti ra vatbî ‘bê mi lajê to kişto’. Labelê no hedîse xebere de sey ‘pîyo ke ameyo teriknayîş, seba ke heyfê xo cinîye ra bigîro, lajê xo kişto’ amebî nawitiş. Xeberê winasîyan de cinîye yena sucdarkerdiş; camêrdo ke hetê cinîye ra ameyo teriknayîş, sey ke krîzî mîyan de bîyo, yeno nawitiş. Merdim eşkeno vajo ke bi xeberê winasîyan cinîye ra yeno vatiş ke ‘ti çira bîya sebebê nêyî, eke to wina nêkerdêne, no nêbîyêne’.
Wina aseno ke halê cînnetî yê camêrdî qet nêqedîyeno. Çimkî kerdoxê qetlîyamanê winasîyan hertim camêrd o, se ra 90ê ci zî yan mêrdeyo kehen o yan zî waştî yo. Wexto ke cinîye têkilîyanê winasîyan red kena û çîyêko newe gêrena, camêrd zî seba heyfgirewtişî ti ra vano ‘ti mehkumê nê camêrdî ya’. No refleks, refleksê efendîyo ke nêwazeno koleyê xo vînî bikero yo. No halê cînnetî yê camêrdî, sey efendîyo ke ser koleyê xo de eşkeno her tewir çîyan bikero yo. Camêrd heqê xo yê hakimîye ra fek vera nêdano, wexto ke hîs keno ke no heq zeyîf bîyo, hêrişê cinîye keno. Eke netîce nêgîro, o wext merg zî tede heme raybazan xo rê mubah vîneno.
No zîhnîyet xo tarzê dewlete de zî sey na rewşe xo organîze keno. Ti dewlete yan zî îqtîdar vera hêzo ke ci kehen bikero û çîyêko newe bivejo orte de tehamul nêkerdo û destûr nêdayo. Qetilkerdiş zî tede bi her hawayî polîtîkayê qirkerdişî bica ano. No het de nizdîbîyayîşê dewlete û camêrdî yê cinîyan sey yewbînan î, hetta eynî yî. Çimkî sebebê estena înan ortax o.
Zîhnîyetê camêrdî dewlete, dewlete zî seba mendebîyayîşê nê zîhnîyetî hewl dana. Vera hende şîddet, tacîz û tecawizî de hêzê dewlete ti tedbîran nêgênî, hetta teşwîq kenî. No sewbîna hewa îzeh nêbeno. No eynî sey cinîya ke bi kişîyayîşê lajê xo yena cezakerdişî yo. Cinîye vana ‘wexto ke lajê mi kişîya, heme polîsî ameyî. Ma verê cû gerre kerdbî. Ci tepiştbî û veradaybî. Eke o wext veranêdayêne, wina nêbîyêne’ reyna cinîye vana ‘Mi vatêne qey do lajê mi nê, mi bikişo’ yan zî vana ‘demêk ra pey cezaya ci yena kêmîkerdiş û do serbest bêro veradayîş’ û sewbîna vatişî nîşan danî ke mabênê înan de îttîfaqêk esto. Hêzê asayîşî, huqûq û çapemenîye hîrê lingê bihêzî yê nê sîstemî yî.
Ganî vera no zîhnîyet û ortaxîya ci yê sucî de cinîyî û yê ke vera sîstemî de yî, vindetişanê hîna radîkalan nîşan bidî. Ganî wayîrê cinîyê ke vera nê camêrdî de vengê xo berz kenî û mergî daxî gênî çimê xo, bivejyî. Lazim o ma bibê vengê nê cinînyan û nîşan bidî ke ê tena nîyî. Na berpirsîyarîya her keso ke xo ra vano ‘ez merdim a’ ya.