Lehçeya kirmanckî (dimilkî, kirdkî, zazakî), goreyê hûmara kesê ke qisey kenê, kurmanckî (kirdasî) û soranî dima rêzda hîrin de ya. Yanê lehçeya kurdkî ya hîrêyin a. Se ke yeno zanayîş, kirmanckî vakurdê Kurdistanî de yena qiseykerdiş. Ez wazena verî ke qalê persanê perwerdedê na lehçaya ma bikera, na lehçada ma ser o çend faktayan binûsa.
Nameyê na lehçada ma
Çihar nameyê na lehçada ma estê: dimilî/dimilkî, kirmanckî, kirdkî, zazakî. Kurdî bi xo nê seranê peyênan de zafêrî çekûya “kirmanckî” bi kar anê. Labirê şaro bîn, zafêrî zî tirkî, çekûya “zazakî” bi kar anê.
Fekê kirmanckî
Kes çeno vajo çihar fekê kirmanckî yê girdî estê:
Fekê Dêrsimî, Gimgim û Koçgirî
Fekê Çewlîg û Palo
Fekê Sêwreg, Çêrmûg û Aldûş (Gerger)
Fekê Amed û qezayandê ci
Kirmanckî kotîdê Kurdistanî de yena qiseykerdiş?
Diyarbekir/Amed: mîyanê sûke û qezayanê ci: Çêrmûg, Şankûş (Çunguş), Pîran, Hênî (Hanî) bi temamî; tayn cayandê Lîcê, Hezro, Çinar û Pasûr. Çewlîg (Bîngol): mîyanê sûke û qezayanê ci Dara Hênî (Genc), Gêxî (Kîgî) bi temamî; mîyanê Bongilan (Solhan) û tayn cayanê Kanîreş (Karliova).
Dêrsim: mîyanê sûke û qezayanê ci Pilemumurîye, Qişle (Nazimîye), Pulur (Ovacik), Xozat (Hozat), Çemîşgezek pêro.
Riha (Urfa): mîyanê sûke û dewê vakur û rojawadê Sêwregi
Sêrt: Tayn dewandê Kozluk, Hawîl (Baykan) û Sasone.
Semsûr: mîyanê Aldûşî û zafêrandê dewandê Aldûşî de.
Mûş: Modan/Motkan (Mutkî), Gimgim û tayn dewandê nê qezayan de
Erzirom: Xinûs û Tatos (Tekman) de
Erzingan: mîyanê sûke, tayn dewandê Erzinganî û qezaya Tezcanî de
Sêwas: Qezaya Zara, mintiqaya Başpinar û tayn dewan de
Elezîz: qezaya Pali û Madenî de pêro û nîmeyê qezada Depe (Qereqoçan) de
Nuştişê kirmanckî
Seba statuyê siyasî yê welatê ma û goreyê nê statuyî zî qedexekerdişê ziwandê ma, lehçeya kirmanckî zî zaf nêamaya nuştiş. Seranserî tarîxê tirkîye de kurdkî wendegehan (mekteban) de qedexe (yasax) bî. Çiyê ke heta nika ameyê nuştiş zî, teberdê wendegehan de, kurdan bi xo bi nimitena nuştê.
Metnê kirmanckî yê tewr verênî Peter Îvanowiç Lerchî arê dayê û serra1858î de St.Petersburg de weşanayê. Malmîsanijî nê nuşteyî transkirîbeyê alfabeya kurdkîya ewroyine kerdê û 1985 de kovarda Enstîtuyê Kurd yê Parisî, Hêvî de, weşanayê.
Kişta kurdan bi xo ra, kitabo tewr verên Mele Ehmedê Xasî nuşto û serra 1898î de Diyarbekir de neşir bîyo. Nameyê nê kitabî “Mewlidê Nebî”oy û heta nika zî yeno wendiş.
Kitabo diyin serra 1903ê de Usman Efendiyê Babijî nuşto. No kitab zî Mewlid o û nameyê ci “Bîyayîşê Pêxemberî” yo. Celadet Bedirxanî no kitab 1933 de Şam de Weşanayo.
Di beyntarê serandê 1899-1970ê de 2 kitabî neşir bîyê. Labirê serra 1970î ra heta nika 100 kitaban ra vêşêrî ameyê neşirkerdiş, yanê weşanayîş..
Ze ke amordê kitaban ra zî dîyar beno, kirmanckî zaf nêameya nuştiş. Min gore, sebebê nay o tewr gird, qedexebîyayîşê lehçada ma yo. Di seredê serrandê 90î de, teberê welatî de xeylê kitab û dergîyê bi kirmanckî amey neşirkerdiş. Seredê serandê 2000î ra heta nika welat de zî xeylê kitabî ameyî neşirkerdiş. Kes şeno vajo serê 2000î, seba kirmanckî zî serê sirgûney ra ageyrayîşdê welatî yê.
Siyasetê partîyandê kurdan yê ziwanî û kirmanckî
Partîyê kurdan ê vakurî, teorî de, averberdişdê kirmanckî ser o baş fikirinê. Laberê pratîk de nê fikranê xo çend ca anê, muhtacê munaqeşî yê.
TZP Kurdî konferansê xo yê hîrêyin de qerarêndo wina girot:
“Cayê ke di lehçeyê ma yenê qisekerdiş, ganî xebata ma bi di lehçeyan a (kurmancî û kirmanckî) bo. Ganî xebatanê ma pêrin de di lehçeyî birê bikarardiş. Wa seba kirmanckî komîteyê bêro awankerdiş. Ganî no komîte netîceyê xebata xo ser o malûmat bido.
Seba averberdişdê kirmanckî, qerarê awankerdişê komusyonêndê kar û cigêrayişî ameyo dayin.”
Ez winyaya programandê partîyandê kurdanê vakurî, hema hema fikrê pêrini no çarçewe de rê.
Pêro zî vanê, kam ca de kamcî lehça kişta zafêrê kesan a yena qisekerdiş, ganî perwerde bi a lehçe ya bo û lehçeya bîni zî, ze leyçeya diyine, bêro wendiş.
Persa averbîyayîş û bikarardişê demokrasîda lehçeyan de, goreyê kurdanê başûrî, polîtîkaya kurdandê vakurî hewna însanî, demokratîk, neteweyî û îlmî ya.
Materyalê derse û kitabê domanan ê bi kirmanckî
Mi serra 1996î de bi namedê ”Ziwanê ma/Alfaba” kitabê nuşt û no kitab Îstanbul de ame weşanayîş.
Verê nê kitabî, kitabêndê derse yê kirmanckî yo bîn amayo neşirkerdiş ya nê, ez nêzana. Labirê serra 1998î de Enstîtuya Berlînî bi namedê “ Wendene Roştiya” kitabê neşir kerd. No kitab Lerzan Jandîl û Alan Dilpakî nuşto. Eynî nuştoxan kitabo “ Niyade, Binivisne û Birengne” zî nuşto. Na xebata destpêke dima, Enstîtuya Berlînî xeylê kitabê bînî neşir kerdî. Na xebata ercîyayê heta destpêka serandê 2000î dewam kerd, labirê çi heyf ke na xebate ê serana pey vinderde.
Min gore, na xebata Enstîtuya Berlînî, di meselada kitabandê derse yê kirmanckî de mîladê na
Serra 1997ê de Weşanxaneyê APECî, Stokholm de, dest bi neşirkerdişê kitabandê bi kirmanckî kerd. Nê kitabî swêdkî ra amey çarnayîş. Nê kitaban de kurmancî û kirmanckî di eynî riperan de ameyê nuştiş. O wext kitabê ke APECî neşir kerdî, çarnayîşê înan mi kerd û nameyê ê kitaban no yo:
“Tûte yo pasta virazeno”
“Tûte yo şino teber”
“Emma ya dixtorî heti”
“Emma şina tixtordê dindanan heti”
A projeya APECî ê çarnayîşê kitabanê domanan heta nika zî dewam kena. APECî heta nika 20 kitabê domanan neşir kerdê. Ê çihar kitabandê verinan dima, 16 kitabê ke ameyê neşirkerdiş, pêro Îhsan Esparî swêdkî ra çarnayê kirmanckî.
Serandê 2002 û 2003ê de Hemdî Ozyurtî, Swêd de, seba domanan bi namedê “ Lajeko Zimbêlin” û “Dîvdîv” di kitabê estanikan (şanikan) nuştî û neşir kerdî.
Serrda 2004î de bi hetkareya “Veqfa kurdî ya kulturî ya Stokholmî”, “Enstîtuya kurdî ya Îstanbulî” û Dewleta Swêdî, seba domanandê verdibistan (kreş) hewt kitabê bi kirmanckî amade kerdî û vakurdê Kurdistanî de bê pereyî vila kerdî.
Serra 1998ê de Turan Erdemî namedê “Kürtçe Dil Dersleri Zazaca Türkçe Açıklamalı-“ qandê kursandê kirmanckî kitabê amade kerdo û weşanxaneyê Firatê no kitab neşir kerdo.
Serra 2008î de Denîz Gunduzî bi namedê “Kirmanca dil dersleri” (Dersê ziwanî yê kirmanckî) kitabêndê derse amade kerdo. No kitab qandî pîlan ameyo amedekerdiş û Weşanxaneyê Vateyî neşir kerdo.
Serrda 2012î de Sebahattin Gultekinî bi namedê “Mûsnêr”î ya kitabêndê ders nuşt. No kitab, kitabandê Enstîtûya Kurdî yê Amedî mîyan de vejîya.
Serra 2013î de, seba dersandê weçînayan, Unîversîteya Artûklu bi namedê “Kurdî 5- Zazakî” kitabê vet û no kitab dibistanandê Tirkîya de ze kitabê derse yeno wendiş. No kitab M. Malmîsanij û Îbrahîm Bîngolî hazir kerdo.
Nê serrandê peyênan de şaredarîyanê kurdan zî xeylê kitabê qeçkan neşir kerdî. Labirê bi awayêndo bi sîstem ganî seba perwerdeyê bi kirmanckî yo ke ma vanê “verdibistan ra heta unîversîte” kitabî û materyalê bînî bêrê amadekerdiş. Na mesela de hewna gamê cidî nêasenê!
Tirkî do Kurdistan de zey ziwanêdo xerîb bêro wendiş
Heta nika sîstemêdê perwerdeyî yê kirmanckî çinyo. Nika kurmancî Başûr û Rojawa de, soranî zî Başûr de wahîrê sîstemê nê. Labirê kirmanckî, bê dersa weçînayê ke nê 2-3 seranê peyênan de Vakur de tayn cayan de dest pa kerd, dibistanan de perwerde hewna qedexe ya!
Heta nika kuran bi xo tayn cayan de kursê ziwanî akerdî, labirê sîstemêdo ke seranserdê Kurdistanî de ravêreno awan nêbîyo. Çi rê? Seba ke alaqeyê ziwanî raşte-raşt bi nasnameyê merdiman a esto. Dewlete na raştey zana û wazena kurdan vinî kero.
Hem bi kurmancî hem zî bi kirmanckî, kursê ke kurdan heta nika akerdê zî seba wendiş û nuştişdê ziwandê ma yê û zafêrê ê kursan seba pîlan ê.
Ze ke yeno zaneyîş, perwerdeyê welatê çîyêndo hewna cidî û ci rê sîstemêdo zaf hera lazim o. Seba ka çi kurmancî çi kirmanckî verdibistan ra heta unîversîta bi ziwandê xo ya perwerde nêbenê, her ke şino ziwanê ma o yo beno hejar û çarçewedê ziwandê rojane de maneno. Ziwano rojane zî çarçewedê qisekerdişî de yo û hem xeznaya çekuyan zaf werdî ya hem zî çekuyê ke estê zî zaf basît ê.
Ziwanê wendegehan ziwanêndo zaf hera yo û averberdişê nê ziwanî zî wezîfeyê wendegehan o. Ziwanê ma, bi lehçeyanê xo pêrin a nê îmkanan ra bêpar o. Ke ma welatê xo de sîstemê xo yê perwerdeyî awan bikerê, ma do sîstemê xo pêroy bi kurdkî ya rayberê. Cayê ke zafêrî kurmancî yena qiseykerdiş do wendegehan de lehçaya yewine kurmancî û a diyine zî kirmankî bo. Cayê ke zafêrî kirmanckî yena qiseykerdiş zî do kirmankî ziwanê perwerdey ê yewin bo û kurmancî zî diyin bo. Tirkî do zey îngilizkî, rusî û erebî ze ziwano xerîb bêro wendiş.
Muhtewayê sîstemê ma zî do hêjayandê demokrasî û heqandê merdiman ser o awan bibo. Însan do merkezdê sîstemdê ma de bo. Sîstemê ma do her ca de yewbîyayişê jinî û camêrdan biparêzo.
Ma senî şenê ziwanê xo bireynê û aver berê?
Dinya de 6000î ra vêşêrî ziwanî estê. Nê ziwanan ra her roj çend ziwanê ke nînê nuştiş û wendiş vinî benê. Seba ke ewro ziwandê ma ser o qedexeyêndo zalim esto û ziwanê ma nîno wendiş û nuştiş, ziwanê ma zî nê rîskdê vinîbîyayîşî bin do. Ke ziwanê verdibistan ra heta unîversîte nêro wendiş û domanî pa kay û qalî nêkerê, o ziwan aver nêşino û do hêdî hêdî bihelîyo û werte ra wedarî yo. No rîsk kêberdê ma ver o yo!
Lehçeyanê ziwandê kurdkî mîyan de, lehçeya ke tewr tayn yena nuştiş û wendiş zî lehçeya kirmanckî ya. Seba ke ma na lehçeya xo bireynê; ganî ma kiştê ra seba heqê wendiş û nuştişê bi ziwandê xo ya xebata sîyasî bikerê; kişta bîni ra zî ganî ma her kes; ze şexs, komel, partî, beledîye mesûlîyetê xo ca bîyarê û nê ziwanî bi kar bîyarê. Ganî ma samîmî bê! Ke ma wazenê ziwanê ma nêmiro, ma ze kurdî/kirmancî (dimilî, kirdî, zazayî) bimanê, ganî ma ziwandê xo rê wayîr bivijîyê. Senî?
Bi qeçan (domanan), merdiman, embrîyanan, embazan xo ya qisey bikerê, binûsê, biwanê qandê heqdê perwerdeyê bi ziwandê xo ya xebata sîyasî bikerê partî, komel, sendîka, beledîyan de ziwanê xo bi kar bîyarê. Medya sosyal de, zey Facebook, Twitter, Kik, Yotube, Google, Instagram… de ziwanê xo bi kar biyarê.
Amadekareyênda cidî ya sîstemêdê perwerdeyî lazim a
Çi heyf ke hewna polîtîkayênda kurdan ya perwerdeyî çinya! Ganî partî û sazîyê ma yê bînî, bi hetkarey a zanayoxanê ziwanî û perwerdekaran a, amadekareya sîstemêdê perwerdeyî yê demokratîkî bikerê. Ganî bextewareya însanan û refahê civaka ma merkezdê nê sîstemî de bo. Armanc, program, prensîb, resnayîşê mamosteyan, materyalê dersan, organîzasîyonê perwerdeyî, muhtewayê dersan pêro ganî nê sîstemî mîyan de demokratîk bê.
Çi heyf ke sazîyê ma pêro, mesela ziwan û perwerdeyî de, nê 10-20 serranê peyênan de xo dubare kenê. Qiseyî zaf ê, labirê kerdiş çinyo! Hewna ne teber de, ne zî welat de taximê kitabê ke domanî yan zî wendekarî bişê verdibistan(kreş) ra heta lîse biwanê çinyê!!
Ez hêvîdar a ke ma nê meselan ser o hewna cidî vinderê.
Haydar DİLJEN