Rewşa Îstîsnayî (OHAL) ya ke teşebusê derbe ra dima ameybî îlankerdiş, 5ê çeleyî de reya dîyine seba 3 aşman ameye dergkerdiş. Bi no hawa OHAL do heta peynîya aşma nîsane dewam bikero.Dergkerdişê OHALî ser o nuştoxe û tarîxnase Ayşe Hure û Prof. Dr. Nîlay Etîlera ke Unîversîteyê Kocaelî ra ameybî îxraçkerdîş, qisey kerdî. Hure va ‘merdim eşkeno OHALî Takrîrî Sukûnî ra bido destpêkerdiş’ û wina domnaye: “Takrîrî Sukûn vera serewedaritişê Şêx Seîdî de amebî vetiş. Dima ra Şerê Cîhanî yê Dîyine, serranê 60, 70, 80î de tim rewşa îstîsnayî bîyo. Bi taybetî serranê 80 û 90î de belkî 40 reyan OHAL ameyo îlankerdiş.”
Çîyêko sifteyîn o
Hure dewamê qiseykerdişê xo de dîyar kerde ke îqtîdar bi Qerarnameyanê Hukmê Qanûnîyan (KHK) wina dano xebetnayîş ke mudaxaleyê heme çîyan keno. Mesela unîversîteyan de herinda sîstemê weçînayîşî de sîstemê tayînkerdişî ano, dest roneno sermayeya cematê Gulenî ser de. Beno ke ameyoxe de vera kurd, burjuvazî, lîberal û heme muxalîfan de bixebetno. No dest ronayîş tarîxê Komare ra nata hende zaf nêamebî cuyayîş. Serewedaritişê serrê 1927, 38î de dewlete dest ronaybî ser erdanê kurdan, la o wext malîyetê ci hende gird nêbî. Xora ez nê vatişê xo de yê ke misilman nîyî, teber de tepîşena. Osmanîyan ra nata çîyêko winasî reya sifteyîn o ke yeno kerdiş. Hukmat polîs, artêş, perwerde, malîye û sewbîna mîyan de yê ke muxalîf o, dekeno mîyanê yew torbe û wina mehkeme keno. Goreyê mi do bi hawayêko xirab peyser biagêro.”
Nakokî vejîyayo
Hure bale ante ser tersî û wina va: “Merdiman de ters hakim o; wina bîyo ke merdimo bêsuc 1-2 serrî eşkeno hepisxaneyan de bimano. Rojnameyî yenî padayîş û rojnamegerî erzîyenî hepisxaneyan. Yê ke teber de manenî zî kirancîyenî xeta îqtîdarî. Ters xo reyde otosansurî ano û otosansur zî raştîye werte ra wedarneno. Verê yew nîzamo awankerde estbî û ma nêyî sey ‘dewleta kûr’ şinase kerdêne. O wext tayê çîyî goreyê nîzamê înan bîyêne. Ewro mabênê ê hetan û îqtîdar de nakokî esta. Her çiqas ke îqtîdar ewro hewl dano înan bigiro bin kontrolê xo zî, no çîyêko rehet nîyo.”
Îdareyêko winasî nêbeno
Prof. Dr. Nîlay Etîler a ke îmze eştbî Vilaweka Aştîye û çarçeweya OHALî de Unîversîteyê Kocaelî ra ameybî îxraçkerdiş zî qisey kerde û wina va: “Ganî merdim OHALî sey donemo ke demokrasî ameya wedarnayîş û huqûq zî nêxebetîyeno, bivînî. OHAL hetê pêroyî de mefhûmo ke îdare, selahîyat û berpirsîyarî têmîyan de yo. Eke selahîyat bi hawayo bêsînor bêro xebetnayîş û berpirsîyarî nêro girewtiş, o wext prosesê îdareyî de problemî vejîyenî. Yê ke selahîyatdar î ganî berpirsîyarîya înan zî bibo. Îdareyo ke selahîyatdarî bêsînor o la berpirsîyarî ci çin o, nêbeno. Ganî OHAL demêko rewêr bêro wedarnayîş.”
DÎHABER / STENBOL