Peynîya serhewanayişê şarê erebî ra 5 serrîy vîyart. Peynîya seserrede pêameyişê Sykes - Pîcot û sînorê ke no pêameyişê xêz kerdo di mîyanî nîqaşan de yo. 

Di mîyanê têmîyanê Şerê Dinyaya Yewin de pisporê Rojhilatê Mîyaninî Sîr Mark Sykes û dîplomat frans Francoîs Georges Pîcot bi lezî peynîya muzakereyan no pêamayişê di mîyanê xo de xêz kerdîy û hema zî no pêameyiş Rojhilatê Mîyaninî ra tesîr kena. 

Ciwanê tunusij bi nameyê Muhammed Buazîzî xobixo kanûna 2010’î de weşna û peynî zî seba şarê ereb û kurd tewr hereketê rojê dîroke dest pêkerd. Ser newa ra pirsgirêkê no pêameyişê komelî û sîyasî yena cipersayiş. 


Sînorêy ke bi cetwelî ameyê xêzkerdiş

Pêamayişî de çîyê ke bala merdiman onceno, wexta ke merdim ewnîyeno nexşeya Rojhilatî “bi cetewelî ameyê xêzkerdiş” o. Nêy xêzîy yê Sykes - Pîcot êy. Nîmeyê seserra 20’in de Îngîlistan û Fransa xo mîyan de nêy xêzîy bi semed ku pêamayişê înan de bi ardim kerd. Hetê bînî de şarêy ereb, kurd, tirk se serro ke jan û kulê nêy xêzan oncenêy. 

Nexşeya ke 2 merdiman xêz k erdo, erdêy ke seserra 16’in de bin hukmê Osmanîyan de bi semedo ke bêrêy perçekerdişî û dewletêy newe viraştiş bi. Pey ney xêzan de dewletêy ke vejyay mîyan de Iraq û Urdun û Filîstîn bin banê Îngîlistanî de; Sûrîye û Lubnan zî bin banê Fransayî de mendîy.


Bi semed ke şerê mezheban bivejyo

Pêamayişî ra pey nexşeya ke ame xêzkerdişî de herêma Biladuşşam (Levant) de semedo ke mezhebîy perçe bibêy kerdîy. Herêma Surîyeyî de demokratîya mezhebê sunni mislîmanîy bîy. Sere  Lubnanî de marunîy, hirsîtînyanîy û durzîya sifte zey lîmaneke xo tede sitare bikê amebi vînayiş. Sînorê înan wirdin zî Gelîyê Beka bi û mislîmanê şîî ra amebi veradayiş.


Ereban encamî ra bertek mojnay

Sykes - Pîcot semedo ke mezheban vera jûbînan bidê ra bi cetewelî zaf cayan de nexşe viraştîy. Peynîya serrêy 1950’in ra heta peynîya 1970’yan Baas bin banê nijadperesteya ereban de xo bi rayvistiş kerd û xo bi hêz kerd. Ey demî de nijadperesteya ereban goreya dewletêy ereban û şaran ferqê problemêy civat - demografîkî tikeybo zî aşkerdbi û feyde dabi înan. Semedo ke Misir û Sûrîyeyî de Baas bi îktîdar zî no bi. Misirî de dewra Camal Abdul Nasirî de nijadperestîya ereban vejya asta xo ya herî berzî. Wirdin dewletîy 1 sibat 1958’î de ‘Yewiteya Komara Ereban’ de dewleteke viraştîy. La zey ke înan pawit nêbi. Tesîra Nasirî bin de Sûrîye roj bi roj helîya. Her roj ravêra rewşa lejkerêy ci xirabtirey bi. No semedî ra komeke Hafiz Esad zî tede kadroya Baasî rona û darbe viraşt û îktîdarî girot destê xo. 28 elule 1961 de aşkera kerd ke Yewiteya Komara Ereban ra xo onto.


Problemêy nasnameyê ereban

Mîyanê serrêy 1950 - 70 de nijadperestîya ereban zey fikreke hîra vila bibî û goreya tasarûfa emperyalan amebi teşekerdiş û rayîr girotê. Pey de şaran fam kerd ke goreya şaran çîyeke tede çîno. 

Sykes - Pîcot ra heta ney gamî bandora emperyalan û hêrişê înan heta ney gamî no nexşeyî ser de kemî nêbîyo. Waşteyê emperyalan de dîktatorîy vejyay meydan û no zî bi semed ke raştê bertekêy şaran bêro û reşa ke esto bêro ciperayişî. 2011 de no bertek resa asta ke berzî. Sînorêy ke Sykes - Pîcotî xêz kerdbî de problema nasnameyan vejyabi meydanî. 

Eslî de, şar nan û azadî hetî de waştê ke dîqtatorî xirabe bibo. Xala Rayverî de zaefêy zaf xorîyan şar pey hesya û mîyanê civatî de semedo tewrêy tarîx û zaf çîyan hemeyê erdnîgarîye de qerqezî (gerîlîm) xorî bi. Hereketêy ke goreya mezheban bi namenetewîbîye. Partîya Baasî de vengey ke bi bi îdeolojîya mezheban ame pirkerdişî.

Cherîstopher Hîll miqaleyeke xo de wina nîşan kerdo: “Goreya rewşa ewroyine sînorey ke Sykes - Pîcotî xêz kerdêy Surîye, Iraq, Lubnan bi tena serê xo çîyeke îfade nêkenêy. Nêy nasnameyan hetî de sunnîyê Iraqî, elewîyê Sûrîyeyî zî pîya yenêy xerçkerdişî.”


Sykes - Pîcot kurdan çînê hesibnay

Parkerdiş û xêzkerdişê sînoran de netewa ke herî zirar vînay kurd bi. Kurdîy herêmî de şarêy qedîm ra yê. Wexta ke sînor amey xêzkerdişî kerdîy 4 parçe. Semedo ke şarêy ereb jûbînan ra bîy nêzdî, no hereketa înan bi semed ke kurdîy zî xo mîyan de bibêy hereketeke û bi semed ke kurdîy hewnî ra werizyê. Ewro hinî bi ke no werzayiş bi xoverdayişê kurdêy Sûrîye û Iraqî bi semedê kurdêy dinyayî de bibêy yew perçe. Wexta ke merdim ewnîyeno seyra ravêreyeyî, peyama Sykes - Pîcot 100 serran pey xo de ternayo. Bi semed ke tikey dewletîy nexşeyî ra vinî bibêy û tikey zî newe bivejyê meydanî. 

Wexta ke ez nuşteyî qedînena ez bivaja, sînorêy ke ameyê xêzkerdiş seserrî ra zafêr o bi semedê kaos û pêrodayişan ke emperyalîy tîya de aktorê sereke kay kerdîy û encama ewro semedê viraştişê înan ra yo, do raşt bibo. Semedo ke rayvsitişêy îslamî û şerê mezheban problemêy ke vetîy meydanî ra semedêy esasîy verbê vinîbîyayişî şinêy. Hinî bîyo ke eke emperyalîzm wazeno tîya de xo bido hîskerdiş se lazimo ke bi hawayeke biveşno gere xo bido hîskerdişî. No pêameyiş ra pey seba bêîstîkrarîyê zey DAIŞ yew rayvistiş saz bî. 


Peymana Sykes-Pîcot


ROJHILATÊ MÎYANİN de erdê Osmanîyan tarîxa 19 gulan 1916 de bi hawayê nimite mîyanê Fransa û Îngiltereyî de peyama Sykes-Pîcotî ame parkerdişî. Destpêkerdişê Şerê Dinyayî ya Yewin de dewletêy îtîlaf ya zî zey yeno namekerdiş dewletêy mutefîk Îngilter, Fransa û Rûsya xo mîyan de; Almanya û îtîfaqê xo Osmanîy zî hetê înan de kewtê têgeyrayişêy ke erdêy Osmanî senî par bikerêy. 

Adara 1915 de goreya peymaneke nimite, Stenbol û Qirikîy û qiraxey Marmarayî Rusan ra ame waadkerdiş. Nezdî serreke ra pey, temsîlkarêy Îngiliz û Fransayî mark Sykes û Francoîs Georges Pîcot bi hawayeke nimite bi Rûsyayî de peyameke nimite îmze kerdîy. Pîcotê ke Fransa temsîl kerdê waşt ke Sûrîyeyî bigo bin kotrola xo.  Sykes zî semedo ke pewewnîyayişê (kontrola) nifûzî bikero ra waşeyê îngilizan girot xo mil. 1917 de Rusya peyamî ra fek vera da. Lenîn peyama nimite heme Dinyayî ra eşkera kedbi.


 NAVENDA XEBERAN