Mûsil û dorûverê ci de awanîya kultir û komelî, eyro famkerdişê ravêreyeya peynî de agahîyê muhîm dano. Demê Abdulhîmato 2’in de Mûsil goreyê sîyasetê ‘Yewîya Îslam û Eşrafî’ ame dîzaynkerdiş.
Çarçiweya no planî de zî aşîretê kurd û erebî ke cuya koçberî cuyaynî û şêxê tarîkatê Nakşî û Kadîrî ra muhîmî ame dayîş. Mûsil bi maaş û fermandarîya Hamîdîye Padîşahî ra ame girêdayîş. Peynîya dagirîya çeteyê DAIŞe aşîretê kurd û tirkmenî ke bîat nêkerdî Mûsilî ra koç kerdî ya zî ameyî qetilkerdiş. Mûsil de nika erebê sûnî mendî û no zî çeteyê DAIŞe ra teslîmkerdişê Mûsilî de parçeyêke planî bî.
Nika yeno waştiş ke dîzaynê Rojhelatê Mîyanênî Mûsilî ser o bêro viraştiş, no ser zî Mûsil do demê şerî de hem bibo modelê kaosî hem zî bibo modelê bêewleyî. Iraq de cuya ‘Muslawî’ yanî mûsilî her cay de tesîrê xo nîşan dano. Şarê Mûsilî seba lazimeyê xo yê kelmelê pankî û werdî stok kenî, yanî Mûsil zeypê yo û her tim rewşa şerî de cuyeno.
Mûsil de awanîya nûfis û eşîretan
Demê Osmanijan goreyê hûmartişê nûfisî yê ke mîyanê serrê 1881 û 1883’an de ameyo kerdiş de Mûsil de şarê kurd, rûm, ermenî, katolîk, cihû, keldanî, yakubî, êzidî û marunî cuyenî. Goreyê hûmartişê nûfisî seyî ra 55 kurd, seyî ra 23 ereb, seyî ra 8 tirk û seyî ra 14 şarê bîn Mûsil de cuyenî. Goreyê hûmartişê nûfisî, nûfisê Mûsilî 785.498 bîyo, 785.498’î ra 424.720 kurd, 30.000 kurdê êzidî, 185.763 ereb, 65.895 tirkmen û 79.120 xirîstîyan/cihû bîyî. Tewr peynî demê dewleta Iraqî de Mûsil de serra 1997 de hûmartişê nûfisî ameyo kerdiş û goreyê no hûmartişê nûfisî zî nûfisê Mûsilî 2.042.000 ameyo tesbîtkerdiş.
Mûsil de eşîrê kurdan
1 - Eşîrê Herkîyî: Endamê no eşîrî 50 hezar î û rayberê no eşîrî zî Muhammed Cîhangîr Herkî yo. Di polê eşîretî estî; yew Soran yew zî Behdînan o. Endamê no eşîrî Akre û Revanduz de cayî cuyenî, nêzdîyê sînorê Tirkîya tabanê ci esto. 10 endamê no eşîrî çekdar î û çi heyf ke no eşîr Tirkîya ra nêzdî polîtîkayan şopneno. Eşîrê Herkîyî Mûsil, Kelek, Akre û Duhok de bandorker o. Rayberê no eşîrî ra Cevher Herkî bi serran Mesûd Barzanî reyde problem cuya û no ser zî no eşîret demê Saddamî de, rejîmê Baasî ra girêdaye têgêrîya. 2004 de Rayberê Heremî ya Kurdî reyde çarçiweya aştîya komelî de Kurdistano Vaşûr de cayê xo girewtî. Cevher Herkî nika Mêrsîn de yanî Tirkîya de cuyeno.
2 - Eşîrê Surçîyî: Endamê no eşîrî 65 hezar kes î û rayberê no eşîrî Omer Hidir Surçî yo. Mîyanê eşîrî de nê kesî zî zey rayber yenî vînayîş; Nejat Surçî, Muhammed Emîn Ahmed Abdî. Taybetî no eşîr Duhok, Akre, Mûsil, Harîr, Halîfan, Şaklava û Soran de bandorker o û Kurdistano Vakur de eşîro ke tewr bi hêz o. No eşîr serra 1996 de PDKe reyde kewt mîyanê pêkewtişî û no pêkewtiş de zî Huseyîn Hidir Surçî cuya xo da. Serra 1991 de Eşîrê Surçîyî seba mîyanê eşîran de hurmetêkî gird vînaynî no ser zî serra 1991 de bi xozayî bî Yewîya Eşîrî yê Kurdî. Serra 1994 de no eşîr pêkewtişê PDK û YNKe de hetkarî YNKe. Mûsil de endamê no eşîrî 100 malbatî zî la nê malbatî hetgirê Saddam Huseyînî. Mêrdîn de zî no eşîrî ra girêdaye 30 dewe estî. Sûrîye, Erebîstano Sûîd û Lîbya de zî endamê no eşîrî estî û no eşîrî ra girêdaye 3500 kesî çekdar estî.
3 - Eşîrê Zebarîyî: Endamê no eşîrî Dohuk, Hewlêr û Mûsil de awayo cayî cuyenî. Endamê no eşîrî hem demê Saddamî hem zî peynîya Saddamî hukimatê Iraqî de mewkîyê muhîm de ca girewtî. No eşîr nêzdîyê PDKe yo û endamê no eşîrî Geverê Colemêrgî de zî estî. No eşîrî ra girêdaye nêzdîyê 1000 kesê çekdar estî.
4 - Eşîrê Zengeneyî: Endamê no eşîrî Kerkuk, Kifrî, Derbendikan de di polî reyde cuyenî. Rayberê polê yewine Îbrahîm Haci, rayberê polê diyine zî Rustem Aga yo. No eşîrî ra girêdaye 100 hezar kes estî û zafêrê înan zî çekdar î. Endamê no eşîrî DAIŞe qebul nêkenî la zey DAIŞijî têgêrîyenî û hetgirê PDKe yî.
Verê operasyonê Mûsilî rewşa Mûsilî û hedreyeyê DAIŞe
Çeteyê DAIŞe zeyê verên wayîrê hêzî nîyî. Çimkî ravêreyeya tewr peynî de Rojawan de YPGe ra derbê giran werdî û ardê stratejîk zî vînî kerdî. Bi xoverdayîşê YPGe hêzê DAIŞe şikyayo û taybetê kadroyê DAIŞe yê bi tecrûbe şerê Kobanî de tasfîye bîyî. DAIŞ zî wazena cayê nê çeteyan wendegehê ke Mûsil de yî û çeteyan resnenî peyda bikera. DAIŞ, Mûsil de pergalê xo înşa kerda û taybetî DAIŞe ra eşîrê ke menfaetê xo pawenî û dewleta tirkî hetkarî danî. Goreyê zanayîşan dewleta tirkî Kampê Başîka ra çekê giran sewqê DAIŞe ra kerda.
Mûsil de eşîrê ereban
Eşîrê Banî Assad (Mûsil, Nasirîye, erebo sûnî)
Eşîrê Şahvanî (Mûsil, erebo sûnî)
Eşîrê Duleymî (Bexda, Felluce, Ramadî, Butbah, Mûsil, erebo sûnî)
Eşîrê Sana-Sammerî (Basra, Mûsil, Kerkuk, erebo sûnî)
Eşîrê Ubeydî (Kerkûk, Tîkrît, Samarra, Mûsil, Bexda, erebo sûnî)
Eşîrê Nasir – tikrîtij (Tîkrît, Bexda, Mûsil, erebo sûnî)
Eşîrê Samarrî (Mûsil, Sîncar, Tîkrît, erebo sûnî)
Eşîrê Beslkerî (Mûsil, Tîkrît, Bexda, tirkmeno sûnî)
Mualla – kaplanij (Mûsil, Telafar, tirkmeno sûnî)
Eşîrê Cuburîyî (Mûsil, Bexda, Tîkrît, Kerbela, ereb, seyî ra 70 sûnî, seyî ra 30 şîî)
Eşîrê Neîîm (Mûsil, Kerkûk, tirkmeno sûnî, ereb)
Eşîrê Melalî –Muallalarijî (Mûsil, tirkmenê sûnî û şîî, ereb)