Qezaya tarîxî ya Sûr bi rojan ameye rijnayîş û molozê ci zî bi kamyonan ame vetiş. Hema zî destûr nêdîyeno ke merdimî bikewî taxanê Cevatpaşa, Fatîhpaşa, Dabanoglu, Hasirli, Cemal Yilmaz û Savaş ke bi hêrişê giranan ver nînî şinasnayîş. Şaro ke keyeyê înan nê taxan de yî, hawayo mecbûrî paweyê wedarnayîşê qedexe yî û reyo peyêne bo zî wazenî halê Sûrî bivînî. Qezaya Sûr ke bi mîmarîya xo merdiman tarîx ra nata xo rê heyran verdayêne, nika tena resman de û maketo ke hetê xebatkarê Şaredarîya Bajarê Girdî ya Amedî Fesîh Gundogarî ra netîceyê xebata 21 serran de ameyo viraştiş de yeno dîyayîş. No maket heme xususîyetanê suran û awanîyanê bînan nîşan dano. Maket netîceyê keda 21 serran de bi neqirnayîşê kerrayan virazîyayo û nizdîyê Mardînkapi de yew cayo taybet ke hetê Şaredarîya Bajarê Girdî ra ameyo tahsîskerdiş de maneno. Maketo ke yew a yewe kopyayê qezaya Sûrî yo ke camî, kîlîse, keyeyê kehen, ziqaq û papolan ra pê yeno, nika hetê zaf kesan ra yeno zîyaretkerdiş. Welatîyê ke mîyanê rojî de yenî zîyaretê nê maketî, maket ser ra keyeyanê xo û cayê ke vîrardişê înan tede vîyarto nîşanê yewbînan danî. Zaf kesê ke yenî maketo ke hetê şaredarîye ra ameyo ronayîş temaşe kenî, kewenî xeyalanê cîya-cîyayan. Keyeyê ke kişta maketî de yewbînan şinasnenî, kewenî sohbetêk giran mîyan û yewbînan rê qala keyeyê xo yê ke mîyanê Sûr de, kenî.
Keyeyê xo gêrena
Fahrîye Aslane ke keyeyê aye Taxa Fatîhpaşa ke hema zî warê qedexekerde mîyan de yo, aye zî seba dîyayîşê maketî yena. Aslane ge-ge kesê ke maketî zîyaret kenî rê çi kura de yo, nîşan dana û ge-ge zî tena sereyê xo cayê xo de ronîşena û keyeyê xo ra ewnîyena. Dima ra Aslane xo bi xo pers kena ‘Gelo heme çî do sey verêne bibo, an nê? Gelo ma do reyna keyeyê xo bişînbî bivînî?’ û qiseykerdişê xo wina domnena: “Wexto ke keye de ez eciz bibîyêne, ez şîyêne kîlîse. Her tim turîstî ameyêne ewja. Mi seba nîşandayîşê cayê tarîxî înan rê rayberî kerdêne. Yewe roje reyna mi Sûr bi înan dayêne şinasnayîş. Her tim ez bi ziqaqanê cîya-cîyayan ra şîyêne û her roje ez cayanê cîyayan musayêne. Mi zî tehmêko gird girewtêne nê rayberîye ra. Dima ra ez aye roje kewta û mi linga xo şikit. Aye roje mi awanîyê tarîxî rê lengî çînaybî. Ez ewro vana, werekna fekê mi bişikîyayêne û mi lengî nêçînayêne.”
Ma do xo vîra nêkerî
Serhat Dogano 17 serreyî yo ke wendekarê lîseyî yo zî seba zîyaretê maketê Sûrî ameyo. Dogano ke keyeyê ci taxa Hasirli yê ke warê qedexekerde de yo, vano ‘ez bi embazê xo reyde ameya maketê Sûrî ra ewnîyaya. Ge-ge zî maket ser de seba dîyayîşê keyeyê xo embazê xo reyde keweno îdîa. Dogan vano ‘ez heme ziqaqanê Sûrî xeylê baş zana’ û qiseykerdişê xo wina domneno: “ Dewlete ma rê keyeyêke di odeyin daxî zaf dîye. Beno ke ewro dest û lingê ma girêdaye bibî û destê ma ra çîk nêro. Labelê wa bizanî ke siba do wextê ma zî dest pêbikero. Çîyê ke ameyî cuyayîş û çîyê ke dewlete bi ma da cuyayîş, ma do yew zî xo vîr ra nêkerî.”
EYLUL JÎYAN ANF / AMED